„ბავშვებში წამოვიდა ფსიქოგენური ცხელებები დაკავშირებულია ეკრანდამოკიდებულებასთან – ცხელება შეიძლება 41 გრადუსა

ბავშვებში ფსიქოგენური ცხელება და ეკრანთან გატარებული დრო: რა კავშირია სტრესს, სხეულის ტემპერატურასა და გაჯეტების გამოყენებას შორის?

ბავშვებსა და მოზარდებში სხეულის ტემპერატურის მატება ყოველთვის ინფექციით არ არის გამოწვეული. სამედიცინო ლიტერატურაში აღწერილია მდგომარეობა, რომელსაც ფსიქოგენური ცხელება, ანუ სტრესთან დაკავშირებული ფუნქციური ჰიპერთერმია ეწოდება. ამ დროს ფსიქოლოგიურმა დატვირთვამ შესაძლოა სხეულის ტემპერატურის მატება გამოიწვიოს, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მობილური ტელეფონი ან სხვა ეკრანიანი მოწყობილობა უშუალოდ 40–41°C ტემპერატურას იწვევს. ეკრანის ხანგრძლივი გამოყენება შეიძლება უკავშირდებოდეს ძილის დარღვევას, ემოციურ დაძაბულობასა და ქცევით პრობლემებს, მაგრამ ეკრანდამოკიდებულებასა და ფსიქოგენურ ცხელებას შორის პირდაპირი მიზეზშედეგობრივი კავშირი ამჟამად სათანადოდ დადასტურებული არ არის. [1–3]

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ბავშვის მაღალი ტემპერატურა მშობლებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე შემაშფოთებელი სიმპტომია. მისი ყველაზე გავრცელებული მიზეზი ინფექციაა, თუმცა ზოგჯერ ტემპერატურის მატებას სხვა მექანიზმებიც განაპირობებს. მათ შორისაა ფსიქოლოგიურ სტრესთან დაკავშირებული თერმორეგულაციის ცვლილება.

ამ საკითხის სწორად გაგება მნიშვნელოვანია ორი მიზეზით. ერთი მხრივ, აუცილებელია, არ გამოგვრჩეს ინფექციური ან სხვა ორგანული დაავადება, რომელიც დროულ დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას საჭიროებს. მეორე მხრივ, განმეორებითი გამოკვლევების მიუხედავად, მიზეზის დაუდგენელი ტემპერატურის მატებისას გასათვალისწინებელია ბავშვის ემოციური მდგომარეობა, ფსიქოსოციალური გარემო და ყოველდღიური ჩვევები.

სამედიცინო პრაქტიკაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ფსიქოგენური ცხელება არ გახდეს ყველა აუხსნელი ტემპერატურის ავტომატური ახსნა. ეს არის კლინიკური მდგომარეობა, რომლის შეფასებაც მხოლოდ სათანადო სამედიცინო გამოკვლევის შემდეგ შეიძლება.

პრობლემის აღწერა

ფსიქოგენური ცხელება არის სტრესთან დაკავშირებული სხეულის ტემპერატურის მატება, რომლის მექანიზმი ინფექციით გამოწვეული ცხელებისგან განსხვავდება. ზოგიერთ შემთხვევაში ტემპერატურა შედარებით მცირედ იმატებს, ზოგიერთ იშვიათ შემთხვევაში კი აღწერილია უფრო მაღალი მაჩვენებლებიც.

2015 წელს გამოქვეყნებულ სამეცნიერო მიმოხილვაში განხილულია შემთხვევები, როდესაც ძლიერი ემოციური სტრესის ფონზე სხეულის ცენტრალური ტემპერატურა 41°C-მდეც აღწევდა. თუმცა ეს მონაცემი არ ნიშნავს, რომ ასეთი მაჩვენებელი ბავშვებში ფსიქოგენური ცხელების ტიპური ან ხშირი გამოვლინებაა. [1]

ბავშვებსა და მოზარდებში სტრესის შესაძლო წყაროებია:

სასკოლო დატვირთვა და გამოცდებთან დაკავშირებული შფოთვა;

თანატოლებთან ურთიერთობის სირთულეები;

ოჯახური კონფლიქტები და ემოციური დაძაბულობა;

ძილის უკმარისობა და ყოველდღიური რეჟიმის დარღვევა;

ხანგრძლივი ფსიქოლოგიური დატვირთვა;

ციფრული მოწყობილობების გამოყენებასთან დაკავშირებული ქცევითი პრობლემები.

ეკრანთან გატარებული დრო ამ ჩამონათვალში შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ბავშვის ყოველდღიური გარემოს ერთ-ერთი ფაქტორი და არა როგორც დადასტურებული პირდაპირი მიზეზი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, ხომ არ უკავშირდება მოწყობილობის გამოყენება ძილის შემცირებას, ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობას, სოციალურ იზოლაციას ან ემოციურ დაძაბულობას.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

როგორ განსხვავდება ფსიქოგენური ცხელება ინფექციური ცხელებისგან?

ინფექციური ცხელების დროს ორგანიზმი იმუნური სისტემის გააქტიურების შედეგად წარმოქმნის ანთებით მედიატორებს. ისინი მოქმედებენ ჰიპოთალამუსზე — ტვინის იმ უბანზე, რომელიც სხეულის ტემპერატურის რეგულირებაში მონაწილეობს. ტემპერატურის მარეგულირებელი სამიზნე დონე მაღლა იწევს, რის გამოც ორგანიზმი სითბოს შენარჩუნებასა და წარმოქმნას იწყებს.

ფსიქოგენური ცხელების დროს კი ტემპერატურის მატება დაკავშირებულია ნერვული სისტემის, განსაკუთრებით სიმპათიკური ნერვული სისტემის, აქტივობის ცვლილებასთან. ამ პროცესში შეიძლება მონაწილეობდეს სითბოს წარმოქმნისა და სისხლძარღვთა ტონუსის რეგულირების მექანიზმები. [1]

ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, რადგან ორივე მდგომარეობის დროს თერმომეტრმა შეიძლება მაღალი მაჩვენებელი აჩვენოს, მაგრამ მათი გამომწვევი მექანიზმები ერთნაირი არ არის.

ფსიქოგენური ცხელება არ უნდა აგვერიოს სიცხით გამოწვეულ ჰიპერთერმიაში, მაგალითად, მზეზე ან გადახურებულ გარემოში ხანგრძლივი ყოფნის შედეგად განვითარებულ მდგომარეობაში. ჰიპერთერმიის დროს სხეული ზედმეტ სითბოს სათანადოდ ვეღარ გამოყოფს და ეს შეიძლება გადაუდებელ სამედიცინო მდგომარეობად იქცეს.

რა როლი აქვს სტრესს?

ფსიქოლოგიური სტრესის დროს აქტიურდება ტვინისა და ვეგეტატიური ნერვული სისტემის მექანიზმები. იმატებს სტრესზე პასუხისმგებელი ნერვული და ჰორმონული სიგნალები, იცვლება გულისცემის, სისხლძარღვთა ტონუსისა და ენერგიის წარმოქმნის რეგულაცია.

ზოგიერთ ადამიანში ამ რეაქციებს სხეულის ტემპერატურის მატებაც შეიძლება ახლდეს. ფსიქოგენური ცხელების კვლევებში აღწერილია როგორც ხანმოკლე მატება კონკრეტული ემოციური მოვლენის დროს, ისე უფრო ხანგრძლივი, განმეორებითი ეპიზოდები ქრონიკული სტრესის ფონზე. [1]

ბავშვებში სტრესის ამოცნობა ყოველთვის მარტივი არ არის. მათ შესაძლოა ვერ შეძლონ ემოციური მდგომარეობის ზუსტად აღწერა და დისკომფორტი ფიზიკური სიმპტომებით გამოხატონ. ამიტომ ექიმისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ტემპერატურის მაჩვენებელი, არამედ ბავშვის ძილის, სწავლის, ურთიერთობებისა და ყოველდღიური ცხოვრების შეფასებაც.

ეკრანთან გატარებული დრო — რას ადასტურებს კვლევები?

მობილური ტელეფონის, პლანშეტისა და კომპიუტერის ხანგრძლივ გამოყენებასთან დაკავშირებული კვლევები ძირითადად სწავლობს ძილს, ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, ფიზიკურ აქტივობასა და ქცევით ცვლილებებს.

2022 წელს გამოქვეყნებულმა სისტემურმა მიმოხილვამ, რომელიც ბავშვებსა და მოზარდებში მობილური ტელეფონებისა და უკაბელო მოწყობილობების გამოყენების გავლენას სწავლობდა, აჩვენა, რომ ეკრანის გამოყენებასა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობას შორის გარკვეული კავშირები არსებობს. თუმცა კვლევების მეთოდოლოგიური განსხვავებები და მიკერძოების რისკი არ იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ ყველა შემთხვევაში მიზეზშედეგობრივი კავშირი დადგენილად ჩათვლილიყო. [3]

სხვა მიმოხილვაში ეკრანთან გატარებული ხანგრძლივი დრო დაკავშირებული იყო რამდენიმე არასასურველ მაჩვენებელთან, მათ შორის ძილისა და ემოციური კეთილდღეობის პრობლემებთან. ამავე დროს, ავტორებმა აღნიშნეს, რომ სხვადასხვა შედეგისთვის მტკიცებულებების სიძლიერე განსხვავდებოდა. [4]

ამ მონაცემებიდან არ გამომდინარეობს, რომ ეკრანის გამოყენება უშუალოდ ფსიქოგენურ ცხელებას იწვევს. უფრო ზუსტი იქნება ვთქვათ, რომ ციფრული მოწყობილობების გამოყენებასთან დაკავშირებულმა ძილის დარღვევამ ან ფსიქოლოგიურმა დატვირთვამ შესაძლოა გავლენა იქონიოს ბავშვის ზოგად მდგომარეობაზე და სტრესის მართვის უნარზე.

ბავშვებში ფსიქოგენური ცხელების შესახებ კლინიკური მონაცემები

2022 წელს გამოქვეყნებულ იაპონურ კვლევაში გაანალიზდა 6–15 წლის 47 ბავშვისა და მოზარდის სამედიცინო ჩანაწერები, რომლებსაც გაურკვეველი წარმოშობის ცხელება ჰქონდათ. მათგან 18 შემთხვევაში საბოლოო სავარაუდო დიაგნოზად ფსიქოგენური ცხელება დასახელდა, 12 შემთხვევაში გამოვლინდა ფიზიკური დაავადება, 12 შემთხვევაში — დაუდგენელი წარმოშობის ინფექცია, ხოლო ხუთ შემთხვევაში — სხვა მდგომარეობები. [2]

ეს შედეგი საყურადღებოა, თუმცა მისი სწორად ინტერპრეტაცია აუცილებელია: კვლევა ჩატარდა სპეციალიზებულ სამედიცინო დაწესებულებაში და მოიცავდა მხოლოდ იმ ბავშვებს, რომლებიც გაურკვეველი წარმოშობის ცხელების გამო მიმართავდნენ კლინიკას. ამიტომ მიღებული მაჩვენებელი არ შეიძლება გავრცელდეს ყველა ბავშვზე და არ ნიშნავს, რომ აუხსნელი ტემპერატურის შემთხვევების დაახლოებით 38 პროცენტი აუცილებლად ფსიქოგენურია.

2024 წელს გამოქვეყნებულ კიდევ ერთ მცირე კვლევაში გაანალიზდა ფსიქოგენური ცხელების დიაგნოზის მქონე 21 ბავშვის მონაცემები. მონაწილეთა უმრავლესობას სასკოლო გარემოსთან ადაპტაციის სირთულეები აღენიშნებოდა, ხოლო ნაწილს თანმხლები ნეიროგანვითარებითი ან სხვა ფუნქციური პრობლემებიც ჰქონდა. კვლევა მიუთითებს, რომ ბავშვის ფსიქოსოციალური გარემოს შეფასება დიაგნოსტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილია, თუმცა მცირე შერჩევის გამო შედეგები ფართო პოპულაციაზე პირდაპირ ვერ განზოგადდება. [5]

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ამჟამად ფსიქოგენური ცხელების გავრცელების შესახებ ბავშვთა პოპულაციაში სანდო, ფართომასშტაბიანი საერთაშორისო მონაცემები შეზღუდულია. არსებული კვლევების მნიშვნელოვანი ნაწილი მცირე ჯგუფებს, კონკრეტულ კლინიკებსა და ცალკეულ შემთხვევებს ეფუძნება.

მტკიცებულებები უფრო დამაჯერებელია იმასთან დაკავშირებით, რომ ფსიქოლოგიურმა სტრესმა ზოგიერთ ადამიანში სხეულის ტემპერატურის მატება შეიძლება გამოიწვიოს. გაცილებით ნაკლებია მონაცემები იმის შესახებ, თუ რამდენად ხშირია ეს მოვლენა ბავშვებში, რა პირობებში ვითარდება და რა გავლენა აქვს კონკრეტულად ეკრანთან გატარებულ დროს.

ტემპერატურის შეფასებისას გასათვალისწინებელია ბუნებრივი დღეღამური ცვალებადობაც. სხეულის ტემპერატურა დღის განმავლობაში იცვლება და ხშირად დილით უფრო დაბალია, საღამოს კი შედარებით მაღალი. ეს ნორმალური ფიზიოლოგიური რიტმია, თუმცა ჩვეულებრივი დღეღამური ცვლილება არ უნდა აგვერიოს 39–41°C-მდე მატებაში. ასეთი მაღალი მაჩვენებელი ცალკე სამედიცინო შეფასებას მოითხოვს.

მნიშვნელოვანია გაზომვის მეთოდიც. იღლიის არეში გაზომილი ტემპერატურა შეიძლება განსხვავდებოდეს პირის ღრუში, ყურში ან სწორ ნაწლავში გაზომილი მაჩვენებლისგან. ამიტომ სხვადასხვა მეთოდით მიღებული შედეგების პირდაპირი შედარება შეცდომაში შემყვანი შეიძლება იყოს. [6][7]

საერთაშორისო გამოცდილება

ფსიქოგენური ცხელების შეფასებისას საერთაშორისო სამედიცინო მიდგომა ეფუძნება ორ მთავარ პრინციპს: პირველ რიგში უნდა გამოირიცხოს შესაძლო ორგანული მიზეზები, ხოლო ამის შემდეგ შეფასდეს ფსიქოლოგიური და გარემო ფაქტორები.

იაპონურ სამეცნიერო ლიტერატურაში ფსიქოგენური ცხელება აღწერილია როგორც სტრესთან დაკავშირებული ფუნქციური მდგომარეობა. ზოგიერთი ავტორი უპირატესობას ანიჭებს ტერმინს „ფუნქციური ჰიპერთერმია“, რადგან ის ნაკლებად ამყარებს მცდარ წარმოდგენას, თითქოს სიმპტომი მხოლოდ ფსიქოლოგიური წარმოშობისაა. სინამდვილეში, ფსიქოლოგიური სტრესი ორგანიზმში რეალურ ფიზიოლოგიურ ცვლილებებს იწვევს. [1][5]

ბავშვებში ცხელების შეფასებისას დიდი ბრიტანეთის ჯანმრთელობისა და კლინიკური სრულყოფილების ეროვნული ინსტიტუტის რეკომენდაციები ყურადღებას ამახვილებს ბავშვის ასაკზე, საერთო მდგომარეობაზე, სუნთქვაზე, ცნობიერებასა და სხვა კლინიკურ ნიშნებზე. მხოლოდ ტემპერატურის ციფრი არ არის საკმარისი იმის დასადგენად, რამდენად მძიმეა მდგომარეობა. [6]

ამერიკის პედიატრიის აკადემია მშობლებს ურჩევს, ბავშვების ტემპერატურის გასაზომად გამოიყენონ შესაბამისი ელექტრონული თერმომეტრები და თავი აარიდონ ვერცხლისწყლიან მოწყობილობებს, რადგან მათი გატეხვის შემთხვევაში ვერცხლისწყალი ჯანმრთელობისა და გარემოსთვის საფრთხეს წარმოადგენს. [7]

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში ბავშვების ტემპერატურის გაზომვის პრაქტიკა და მშობლებისთვის ხელმისაწვდომი სამედიცინო ინფორმაცია ამ საკითხის მნიშვნელოვანი ნაწილია. განსაკუთრებით საყურადღებოა ვერცხლისწყლიანი თერმომეტრების გამოყენება, რომლებიც ზოგ ოჯახში ჯერ კიდევ გვხვდება.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია მხარს უჭერს სამედიცინო დაწესებულებებში ვერცხლისწყლის შემცველი საზომი მოწყობილობების ეტაპობრივ ჩანაცვლებას უსაფრთხო ალტერნატივებით. მინამატის კონვენციით ვერცხლისწყლის შემცველი არაელექტრონული თერმომეტრების წარმოების, იმპორტისა და ექსპორტის შეზღუდვის ეტაპი 2020 წლიდან განისაზღვრა, შესაბამისი გამონაკლისების გათვალისწინებით. ეს მიდგომა უკავშირდება ვერცხლისწყლის ტოქსიკურობასა და მოწყობილობის დაზიანებისას მისი ორთქლის გავრცელების რისკს. [8][9]

ოჯახში ტემპერატურის გასაზომად მიზანშეწონილია ხარისხიანი ელექტრონული თერმომეტრის გამოყენება. იღლიის არეში გაზომვისას აუცილებელია კანის სიმშრალე, თერმომეტრის სწორი მოთავსება და მოწყობილობის ინსტრუქციის დაცვა. ინფრაწითელი თერმომეტრის გამოყენებისას კი საჭიროა მწარმოებლის მითითებების გათვალისწინება, რადგან გაზომვის სიზუსტეზე შეიძლება გავლენა იქონიოს მანძილმა, გარემოს ტემპერატურამ და მოწყობილობის სწორად მიმართვამ.

საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია, რომ პედიატრიული მომსახურების ფარგლებში მშობლებს მიეწოდოთ გასაგები ინფორმაცია არა მხოლოდ ტემპერატურის გაზომვის, არამედ მისი სწორად ინტერპრეტაციის შესახებ. ამ მიმართულებით აკადემიური ცოდნისა და კლინიკური გამოცდილების გაზიარება შესაძლებელია ისეთი პროფესიული პლატფორმების საშუალებითაც, როგორიცაა საქართველოს სამედიცინო ჟურნალი, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებზე ინფორმაციის მოძიება — Certificate.ge-ზე.

როდის არის საჭირო ექიმთან დაუყოვნებლივ დაკავშირება?

ფსიქოგენური ცხელების ვარაუდმა არ უნდა შეაფერხოს სამედიცინო დახმარების მიღება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შემდეგი ნიშნების გათვალისწინება:

სამ თვემდე ასაკის ჩვილს ტემპერატურა 38°C ან მეტი აქვს;

3–6 თვის ბავშვს ტემპერატურა 39°C ან მეტი აქვს;

ბავშვს უჭირს სუნთქვა, უჩვეულოდ მოდუნებულია ან ძნელად იღვიძებს;

აღენიშნება კისრის გაშეშება, კრუნჩხვა ან გამონაყარი, რომელიც დაჭერისას არ ფერმკრთალდება;

აქვს გაუწყლოების ნიშნები, განმეორებითი ღებინება ან მკვეთრად გაუარესებული საერთო მდგომარეობა;

ტემპერატურა განმეორებით 40°C-ს აჭარბებს.

ასეთ შემთხვევებში საჭიროა დაუყოვნებლივი სამედიცინო შეფასება. განსაკუთრებით მაღალი ტემპერატურა, რომელსაც თან ახლავს ცნობიერების ცვლილება, სუნთქვის გაძნელება ან გადახურების ისტორია, გადაუდებელ დახმარებას მოითხოვს. [10][11]

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ბავშვებსა და მოზარდებში სხეულის ტემპერატურის მატება მრავალფეროვანი მიზეზებით შეიძლება იყოს გამოწვეული. ფსიქოგენური ცხელება ამ მიზეზებს შორის შედარებით ნაკლებად შესწავლილი, მაგრამ კლინიკურად მნიშვნელოვანი მდგომარეობაა. არსებული კვლევები ადასტურებს, რომ ფსიქოლოგიურმა სტრესმა ზოგიერთ ადამიანში ტემპერატურის მატება შეიძლება გამოიწვიოს, თუმცა ბავშვებში მისი გავრცელებისა და გამომწვევი ფაქტორების შესახებ დამატებითი კვლევებია საჭირო.

ეკრანთან გატარებული დროის საკითხი ამ კონტექსტში სიფრთხილით უნდა განვიხილოთ. ციფრული მოწყობილობების გადაჭარბებული გამოყენება შეიძლება უარყოფითად აისახოს ძილზე, ფიზიკურ აქტივობასა და ემოციურ კეთილდღეობაზე, მაგრამ არ არსებობს საკმარისი მტკიცებულება, რომ იგი უშუალოდ ფსიქოგენურ ცხელებას იწვევს.

მშობლებისთვის მნიშვნელოვანია ბავშვის ტემპერატურის სწორად გაზომვა, განმეორებითი მაღალი მაჩვენებლების ექიმთან განხილვა და ემოციური მდგომარეობის გათვალისწინება. სამედიცინო პერსონალისთვის კი მნიშვნელოვანია ინფექციური და სხვა ორგანული მიზეზების გამორიცხვა, სანამ ტემპერატურის მატება ფსიქოგენურ ფაქტორს მიეწერება.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა, მშობლებს მიეწოდოთ ზუსტი ინფორმაცია, რათა თავიდან იქნას აცილებული როგორც უსაფუძვლო შიში, ისე მაღალი ტემპერატურის არასათანადო შეფასება. ბავშვთა ჯანმრთელობის შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელება ამ პროცესის მნიშვნელოვანი ნაწილია — ამ მიმართულებით მუშაობს SheniEkimi.ge და Publichealth.ge.

წყაროები

1. Oka T. Psychogenic fever: how psychological stress affects body temperature in the clinical population. Temperature (Austin). 2015;2(3):368–378. doi:10.1080/23328940.2015.1056907.

2. Psychogenic fever and postural tachycardia syndrome among school-aged children and adolescents with fever of unknown origin. 2022. PubMed Central.

3. Girela-Serrano BM, Spiers ADV, Ruotong L, et al. Impact of mobile phones and wireless devices use on children and adolescents’ mental health: a systematic review. Eur Child Adolesc Psychiatry. 2024;33:1621–1651. doi:10.1007/s00787-022-02012-8.

4. Stiglic N, Viner RM. Effects of screentime on the health and well-being of children and adolescents: a systematic review of reviews. BMJ Open. 2019;9:e023191. doi:10.1136/bmjopen-2018-023191.

5. Psychogenic fever and neurodevelopmental disorders among Japanese children. 2024. PubMed Central.

6. National Institute for Health and Care Excellence. Fever in under 5s: assessment and initial management. NICE Guideline NG143.

7. American Academy of Pediatrics. Best Ways to Take a Temperature. HealthyChildren.org.

8. World Health Organization. Elimination of mercury measuring devices in healthcare. WHO.

9. Minamata Convention on Mercury. Convention text and Annex A. Official document.

10. National Health Service. High temperature (fever) in children. NHS.

11. American Academy of Pediatrics. Fever: When to Call the Pediatrician. HealthyChildren.org.

რედაქციული შენიშვნა: საწყის მასალაში გამოთქმული მოსაზრება, რომ გაჯეტები ბავშვებში 41°C-მდე ფსიქოგენურ ცხელებას იწვევს, პირდაპირი სამეცნიერო მტკიცებულებით არ დასტურდება. ამიტომ სტატიაში ეს მოსაზრება წარმოდგენილია როგორც შესასწავლი საკითხი და არა დადგენილი ფაქტი.