დიპლომატიის დღე: როგორ იბრძოდნენ პირველი ქართველი დიპლომატები საქართველოს დამოუკიდებლობის საერთაშორისო აღიარებისთვის

საქართველოს ისტორია მხოლოდ ომების, მეფეების, აჯანყებებისა და ტერიტორიული ბრძოლების ისტორია არ არის. ქვეყნის წარსულში არანაკლებ მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ ადამიანებს, რომლებიც საქართველოს ინტერესებს უცხო სახელმწიფოებთან იცავდნენ, საერთაშორისო ურთიერთობებს ამყარებდნენ და ცდილობდნენ, მსოფლიოსთვის დაენახვებინათ, რომ საქართველო დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეული იყო და საკუთარი მომავლის განსაზღვრის უფლება ჰქონდა. სწორედ ასეთი ადამიანები იყვნენ ქართველი დიპლომატები. მათი საქმიანობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა XX საუკუნის დასაწყისში, როდესაც საქართველომ დამოუკიდებლობის აღდგენის შესაძლებლობა მიიღო და საერთაშორისო ასპარეზზე საკუთარი ადგილის დამკვიდრება დაიწყო.

ქართველთა დიპლომატიური ურთიერთობების ისტორია გაცილებით ადრე იწყება, ვიდრე თანამედროვე საგარეო საქმეთა სამინისტროების ჩამოყალიბება. ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში საქართველოს სამეფო კარს აქტიური ურთიერთობა ჰქონდა ბიზანტიასთან, სპარსეთთან, რომის პაპთან, ევროპელ მონარქებსა და მეზობელ სახელმწიფოებთან. ამ ურთიერთობების მთავარი მიზანი პოლიტიკური მოკავშირეების მოძიება, სავაჭრო კავშირების განვითარება, სამხედრო საფრთხეების შემცირება და ქვეყნის საერთაშორისო მდგომარეობის განმტკიცება იყო.

განსაკუთრებით საინტერესოა თამარ მეფის ეპოქა, როდესაც საქართველო რეგიონში ერთ-ერთ ძლიერ პოლიტიკურ ძალად ჩამოყალიბდა. ამ პერიოდში დიპლომატია მხოლოდ წერილების გაგზავნასა და ელჩების მიღებას არ გულისხმობდა. იგი წარმოადგენდა რთულ პოლიტიკურ პროცესს, რომელშიც მნიშვნელოვანი იყო მოლაპარაკების წარმოება, ურთიერთსასარგებლო შეთანხმებების მიღწევა და ქვეყნის ინტერესების დაცვა. საქართველოს სამეფო კარს სხვადასხვა სახელმწიფოსთან ურთიერთობისას ხშირად უწევდა პოლიტიკური ბალანსის შენარჩუნება, რაც იმ დროისთვის საკმაოდ რთულ ამოცანას წარმოადგენდა.

თუმცა თანამედროვე ქართული დიპლომატიის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ეტაპად 1918 წელი მიიჩნევა. 26 მაისს საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და ამ ისტორიულ მოვლენასთან ერთად დაიწყო დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ინსტიტუტების ჩამოყალიბებაც. სწორედ ამ დღეს შეიქმნა საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო, რომლის პირველი ხელმძღვანელი აკაკი ჩხენკელი გახდა. ეს გადაწყვეტილება მხოლოდ ადმინისტრაციული ცვლილება არ ყოფილა. ახალგაზრდა სახელმწიფოს კარგად ესმოდა, რომ დამოუკიდებლობის გამოცხადება საკმარისი არ იყო, საჭირო იყო სხვა ქვეყნების დარწმუნება, რომ საქართველო ნამდვილად იმსახურებდა საერთაშორისო აღიარებას და შეეძლო დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ფუნქციონირება.

აკაკი ჩხენკელი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო პირველი რესპუბლიკის დიპლომატიურ ცხოვრებაში. იგი განათლებული იურისტი, გამოცდილი პოლიტიკოსი და მოლაპარაკებების წარმოების უნარით გამორჩეული სახელმწიფო მოღვაწე იყო. მისი საქმიანობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა გერმანიასთან ურთიერთობის დამყარების პროცესში. 1918 წლის ივნისში ჩხენკელი საქართველოს დელეგაციასთან ერთად გერმანიაში გაემგზავრა. დელეგაციაში შედიოდნენ ისეთი ცნობილი ქართველი საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწეები, როგორებიც იყვნენ ნიკო ნიკოლაძე, ზურაბ ავალიშვილი, მიხაკო წერეთელი და გიორგი მაჩაბელი. მათი მთავარი მიზანი გერმანიასთან პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობების განმტკიცება და საქართველოს დამოუკიდებლობის საერთაშორისო დონეზე დაცვა იყო. საინტერესოა, რომ ამ დელეგაციაში სხვადასხვა პროფესიისა და გამოცდილების ადამიანები ერთიანდებოდნენ. ეს კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ მაშინდელი ქართული დიპლომატია მხოლოდ პოლიტიკოსების საქმიანობა არ ყოფილა მასში ჩართული იყვნენ მეცნიერები, საზოგადო მოღვაწეები, ეკონომისტები და უცხოეთში მცხოვრები ქართველებიც.

1918 წლის ნოემბრიდან საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობა ევგენი გეგეჭკორმა დაიკავა. იგი ასევე იურისტი და გამოცდილი პოლიტიკოსი იყო. გეგეჭკორის წინაშე განსაკუთრებით რთული ამოცანა იდგა, რადგან პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ ევროპაში პოლიტიკური ვითარება სწრაფად იცვლებოდა. გერმანიის დამარცხებამ საქართველოს საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციის გადახედვის აუცილებლობა წარმოშვა. ქვეყანას ახალი მოკავშირეები უნდა მოეძებნა და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდებოდა დიდი ბრიტანეთისა და საფრანგეთის მხარდაჭერის მოპოვება. ამ პერიოდში საქართველოს დიპლომატები ცდილობდნენ, დასავლეთის სახელმწიფოებისთვის აეხსნათ, რომ კავკასიაში დამოუკიდებელი საქართველოს არსებობა არა მხოლოდ ქართველების, არამედ მთელი რეგიონის სტაბილურობისთვისაც მნიშვნელოვანი იყო.

ამ პროცესში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ზურაბ ავალიშვილს. იგი ქართველი დიპლომატი, ისტორიკოსი და საზოგადო მოღვაწე იყო, რომელსაც ევროპული განათლება და საერთაშორისო პოლიტიკის კარგი ცოდნა ჰქონდა. ავალიშვილი საქართველოს ინტერესებს ევროპულ პოლიტიკურ წრეებში წარმოადგენდა და ცდილობდა, ქვეყნის ისტორიული და პოლიტიკური მდგომარეობა უცხოელი დიპლომატებისთვის გასაგები გაეხადა. მისი საქმიანობა იმითაც იყო მნიშვნელოვანი, რომ საქართველოს საკითხს მხოლოდ ემოციური ან ეროვნული დამოუკიდებლობის მოთხოვნის სახით არ აყენებდა, იგი მას საერთაშორისო სამართლისა და პოლიტიკური ინტერესების ჭრილში განიხილავდა. ეს აუცილებელი იყო იმ პერიოდში, როდესაც ევროპული სახელმწიფოები საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე წყვეტდნენ, რომელ ქვეყანასთან დაემყარებინათ ურთიერთობა და რომელი სახელმწიფოს დამოუკიდებლობა ეღიარებინათ.

პირველი რესპუბლიკის ხელისუფლება ცდილობდა, ურთიერთობები დაემყარებინა რაც შეიძლება მეტ სახელმწიფოსთან. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს წარმომადგენლობების გახსნა ევროპის სხვადასხვა ქალაქში. 1918-1921 წლებში საქართველოს ორი სრულფასოვანი საელჩო მოქმედებდა ბერლინსა და სტოკჰოლმში. სხვა ქვეყნებში ქართული წარმომადგენლობებიც არსებობდა, თუმცა ყველა მათგანმა ვერ მიიღო სრულფასოვანი ოფიციალური დიპლომატიური სტატუსი. ეს ფაქტი კარგად აჩვენებს, რამდენად რთული იყო პატარა სახელმწიფოსთვის საერთაშორისო პოლიტიკური სივრცის დამკვიდრება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ევროპა პირველი მსოფლიო ომის შედეგებს ჯერ კიდევ უმკლავდებოდა.

ქართული დიპლომატიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა პარიზის სამშვიდობო კონფერენცია იყო, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ გაიმართა. ამ კონფერენციაზე მსოფლიოს წამყვანი სახელმწიფოები ომისშემდგომი პოლიტიკური წესრიგის ჩამოყალიბებაზე მსჯელობდნენ. საქართველოსთვის ეს ისტორიული შესაძლებლობა იყო, რადგან ქვეყანას შეეძლო საკუთარი დამოუკიდებლობის საკითხი უშუალოდ საერთაშორისო პოლიტიკის მთავარ მონაწილეებთან დაეყენებინა. საქართველოს დელეგაცია ცდილობდა, ევროპელი ლიდერებისთვის გაეცნო ქვეყნის ისტორია, პოლიტიკური მდგომარეობა და დამოუკიდებლობის მნიშვნელობა. დელეგაციის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი წევრი აკაკი ჩხენკელი იყო. ამ პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა არა მხოლოდ ოფიციალურ შეხვედრებს, არამედ უცხოურ პრესასთან ურთიერთობას, ინფორმაციის გავრცელებასა და სხვადასხვა ქვეყნის პოლიტიკურ წრეებთან კონტაქტების დამყარებას. ქართველებს კარგად ესმოდათ, რომ საერთაშორისო პოლიტიკაში ზოგჯერ ერთი მნიშვნელოვანი შეხვედრა ან სწორად გავრცელებული ინფორმაცია შეიძლება ისეთივე მნიშვნელოვანი ყოფილიყო, როგორც ოფიციალური შეთანხმება.

საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ დიპლომატიური საქმიანობა არ შეწყვეტილა. პირიქით, ემიგრაციაში მყოფი ქართველი პოლიტიკოსებისა და დიპლომატებისთვის ქვეყნის დამოუკიდებლობის საკითხის საერთაშორისო დონეზე შენარჩუნება მთავარ ამოცანად იქცა. აკაკი ჩხენკელი საფრანგეთში დარჩა და 1933 წლამდე საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ემიგრანტული მთავრობის დიპლომატიური წარმომადგენლის საქმიანობას აგრძელებდა. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან გვიჩვენებს, რომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი იდეა მხოლოდ ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებული ხელისუფლებით არ შემოიფარგლებოდა. დიპლომატები ცდილობდნენ, უცხოეთისთვის მუდმივად შეეხსენებინათ, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობა ძალის გამოყენებით იყო შეწყვეტილი და ქართველი ხალხის სურვილი თავისუფალი სახელმწიფოს არსებობის შესახებ არ გამქრალა.

პირველი ქართველი დიპლომატების ისტორიაში ყველაზე საინტერესო სწორედ ის არის, რომ მათ ხშირად ძალიან შეზღუდული რესურსებით უწევდათ მუშაობა. მათ არ ჰქონდათ დღევანდელი ტიპის საელჩოები, თანამედროვე საკომუნიკაციო საშუალებები ან ძლიერი პოლიტიკური მოკავშირეების გარანტირებული მხარდაჭერა. ზოგჯერ ერთი ადამიანის პირადი კავშირები, უცხო ენების ცოდნა, განათლება და მოლაპარაკების უნარი მთელი ქვეყნის ინტერესების წარმოჩენას ემსახურებოდა. ისინი ცდილობდნენ, საქართველო ევროპისთვის მხოლოდ გეოგრაფიული სივრცე არ ყოფილიყო და იგი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღექვათ, რომელსაც საკუთარი პოლიტიკური ხედვა, კულტურა, ისტორია და განვითარების შესაძლებლობა ჰქონდა.