აშშ ჰააგის სასამართლოს სანქციებს უწესებს: ან მუქარებს შეწყვეტს, ან ჩვენ მას დავასრულებთ

ტრამპის ადმინისტრაციამ 9 ოქტომბერს ჰააგის საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს (ICC) სანქციები დაუწესა. აქამდე ვაშინგტონი სასამართლოს ცალკეულ მოსამართლეებსა და პროკურორებს ასანქცირებდა, ახალი გადაწყვეტილება კი, მთელ ინსტიტუტს ეხება.

აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის, მარკო რუბიოს განცხადებით, სასამართლო სცდება საკუთარ უფლებამოსილებას და საფრთხეს უქმნის ამერიკის სუვერენიტეტს.

"ან ICC შეწყვეტს თავის მუქარებს, ან ჩვენ დავასრულებთ ICC-ს", - განაცხადა მან.

სანქციების შედეგად იბლოკება სასამართლოს ის აქტივები, რომლებიც აშშ-ის იურისდიქციაშია. ამერიკულ კომპანიებსა და მოქალაქეებს სასამართლოსთან ფინანსური და სხვა ტიპის ოპერაციები ეზღუდებათ. თუმცა ვაშინგტონმა 180-დღიანი დროებითი ნებართვა გასცა სასამართლოს ფუნქციონირებისთვის აუცილებელ გარკვეულ ოპერაციებზე. ცალკე გამონაკლისები მოქმედებს პროგრამულ უზრუნველყოფაზე, ტელეკომუნიკაციებზე, საპენსიო გადახდებსა და დაკავებულებთან დაკავშირებულ მომსახურებებზე.

ტრამპის ადმინისტრაცია სასამართლოს პოლიტიკურ მიკერძოებასა და უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაში ადანაშაულებს. 18 აგვისტოს რუბიომ ICC "კორუმპირებულ და უკიდურესად პოლიტიზებულ" ინსტიტუტად მოიხსენია. ვაშინგტონის მთავარი პრეტენზია იმ ქვეყნების მოქალაქეების სამართლებრივ დევნას უკავშირდება, რომლებიც სასამართლოს დამფუძნებელი რომის სტატუტის წევრები არ არიან.

კონფლიქტის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი 2024 წელს ისრაელის პრემიერმინისტრ ბენიამინ ნეთანიაჰუსა და თავდაცვის ყოფილი მინისტრის, იოავ გალანტის დაკავების ორდერების გაცემა გახდა. სასამართლო მათ ღაზაში ომისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულების ჩადენას ედავება. ICC-ს ასევე გამოძიებული აქვს ავღანეთში ამერიკელი სამხედროების მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი დანაშაულები.

აშშ და ისრაელი რომის სტატუტის წევრები არ არიან და სასამართლოს იურისდიქციას არ აღიარებენ. ICC-ის პოზიციით კი, მისი უფლებამოსილება შეიძლება გავრცელდეს წევრი სახელმწიფოების ტერიტორიაზე ჩადენილ დანაშაულებზე, მიუხედავად ბრალდებულის მოქალაქეობისა.

2025 წლის აპრილში სასამართლოს სააპელაციო პალატამ ისრაელის იურისდიქციული პრეტენზიების განხილვისას ქვედა ინსტანციის გადაწყვეტილებაში სამართლებრივი შეცდომა დაადგინა და საკითხი ხელახალი განხილვისთვის დააბრუნა. თუმცა ამ გადაწყვეტილებას ნეთანიაჰუსა და გალანტის დაკავების ორდერები არ გაუუქმებია.

სასამართლო შიდა სკანდალის წინაშეც აღმოჩნდა. 24 ივლისს ICC-ის წევრმა 82-მა სახელმწიფომ მთავარი პროკურორის, კარიმ ხანის თანამდებობიდან გათავისუფლებას დაუჭირა მხარი. გადაწყვეტილება სერიოზულ სამსახურებრივ გადაცდომებსა და სექსუალური ხასიათის ბრალდებებს უკავშირდებოდა, რომლებსაც ხანი უარყოფს. სასამართლოს წევრი სახელმწიფოების ასამბლეის განცხადებით, დისციპლინური პროცესი კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმეების წარმოებას არ უკავშირდებოდა.

აშშ-ს უკვე დასანქცირებული ჰყავს სასამართლოს ქართველი მოსამართლე გოჩა ლორთქიფანიძეც. მას შეზღუდვები 2025 წლის 18 დეკემბერს დაუწესეს, ისრაელის წინააღმდეგ მიმდინარე სამართალწარმოებასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების მხარდაჭერის გამო. 2026 წლის აგვისტოში ვაშინგტონმა სანქციები სასამართლოს პრეზიდენტს, ტომოკო აკანესაც დაუწესა.

ახალი სანქციები თავად ICC-მ საერთაშორისო სამართლისა და სასამართლოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ მიმართულ ნაბიჯად შეაფასა. სასამართლოს პრეზიდენტის განცხადებით, ორგანიზაცია საქმიანობას დამოუკიდებლად გააგრძელებს.

აშშ-ის გადაწყვეტილება დაგმეს ევროკომისიამ და რამდენიმე ევროპულმა სახელმწიფომ, მათ შორის გერმანიამ, საფრანგეთმა, იტალიამ და ნიდერლანდებმა. ბელგიამ ევროკავშირს ამერიკული სანქციებისგან სასამართლოს დასაცავად სპეციალური სამართლებრივი მექანიზმის ამოქმედებისკენ მოუწოდა.

სანქციების გამოცხადებამდე რამდენიმე საათით ადრე 2026 წლის ნობელის მშვიდობის პრემია ICC-ის ყოფილ მოსამართლეს, სამხრეთაფრიკელ იურისტ ნავი პილაის მიენიჭა. ნობელის კომიტეტმა გადაწყვეტილების გამოცხადებისას საერთაშორისო სამართლის ინსტიტუტებზე მზარდ პოლიტიკურ ზეწოლას გაუსვა ხაზი.