ადამიანი, რომელიც აღარ არსებობს, მაგრამ მისი უჯრედები დღემდე ცოცხალია - მეცნიერების ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური საიდუმლო

ადამიანი, რომელიც აღარ არსებობს, მაგრამ მისი უჯრედები დღემდე ცოცხალია - მეცნიერების ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური საიდუმლო.

ქალი, რომლის უჯრედებმაც ისტორია შეცვალა

ადამიანი ათწლეულების წინ გარდაიცვალა, მაგრამ მისი სხეულისგან მიღებული უჯრედები დღემდე მრავლდება. მათზე მეცნიერები კიბოს, ვირუსებსა და ადამიანის ორგანიზმის საიდუმლოებებს იკვლევენ. ეს რეალური ისტორიაა, რომელიც ერთდროულად სამეცნიერო საოცრებაც არის და ადამიანური ტრაგედიაც.

წარმოიდგინეთ, რომ ადამიანი გარდაიცვალა, მისი ოჯახი გლოვობს, მისი ნივთები მოგონებებად იქცა, წლები გადის და სამყარო თანდათან ივიწყებს მის სახელს. მაგრამ სადღაც, ლაბორატორიის სტერილურ ოთახში, მიკროსკოპის ქვეშ, მისი სხეულისგან აღებული უჯრედები კვლავ ცოცხლობენ. ისინი იყოფიან, მრავლდებიან და ახალ უჯრედებს წარმოქმნიან. მეცნიერები მათ ყოველდღიურად აკვირდებიან და ცდილობენ, მათი დახმარებით იმ დაავადებების საიდუმლო ამოხსნან, რომლებიც მილიონობით ადამიანს ემუქრება.

ეს არც ფილმის სცენარია და არც ფანტასტიკური რომანის სიუჟეტი. ეს არის ჰენრიეტა ლაქსის ისტორია. ქალის, რომლის გარდაცვალებიდან მრავალი ათწლეულის შემდეგაც მისი უჯრედები ბიომედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კვლევით ინსტრუმენტად რჩება.

მისი ისტორია აერთიანებს მეცნიერების საოცარ მიღწევას, კიბოსთან ბრძოლას, ადამიანის სხეულის საიდუმლოებებსა და რთულ კითხვას: სად გადის ზღვარი სამეცნიერო პროგრესსა და ადამიანის უფლებებს შორის?

ქალი, რომელმაც არ იცოდა, რომ მისი უჯრედები ისტორიას შეცვლიდა

1951 წელი. ბალტიმორი, ამერიკის შეერთებული შტატები. ჰენრიეტა ლაქსი 31 წლის იყო. მას ოჯახი და ხუთი შვილი ჰყავდა. ჯანმრთელობის პრობლემების გამო ექიმებს მიმართა და საშვილოსნოს ყელის აგრესიული კიბოს დიაგნოზი დაუსვეს. მისი მკურნალობის პროცესში აღებული სიმსივნური ქსოვილის ნაწილი კვლევისთვის გამოიყენეს.

იმ დროისთვის მეცნიერებს ადამიანის უჯრედების ლაბორატორიაში ხანგრძლივად შენარჩუნება უჭირდათ. უჯრედები ხშირად რამდენიმე დღეში ან გარკვეული პერიოდის შემდეგ იღუპებოდა. ეს მნიშვნელოვან დაბრკოლებას ქმნიდა: მკვლევრებს არ შეეძლოთ ერთი და იმავე ტიპის ადამიანის უჯრედებზე ხანგრძლივი ექსპერიმენტების ჩატარება.

მაგრამ ჰენრიეტას სიმსივნური ქსოვილისგან მიღებული უჯრედები უჩვეულოდ იქცეოდა.

სხვა უჯრედებისგან განსხვავებით, ისინი ლაბორატორიულ პირობებში სწრაფად მრავლდებოდა. მკვლევარმა ჯორჯ გეიმ და მისმა კოლეგებმა შეძლეს მათი ზრდისა და გამრავლების შენარჩუნება. ასე შეიქმნა ადამიანის უჯრედების ხაზი, ჰენრიეტას სახელისა და გვარის პირველი ორი ასოს მიხედვით.

ჰენრიეტა 1951 წლის ოქტომბერში გარდაიცვალა. მისი სიცოცხლე კიბომ იმსხვერპლა, მაგრამ მისგან აღებული უჯრედები ლაბორატორიაში განაგრძობდა არსებობას.

ამ ამბის ყველაზე გასაოცარი ნაწილი ისაა, რომ ჰენრიეტას სიცოცხლეში წარმოდგენაც არ ჰქონდა, რა მნიშვნელობას შეიძენდა მისი ბიოლოგიური მასალა. უჯრედების კვლევისთვის გამოყენება მისი ინფორმირებული თანხმობის გარეშე მოხდა. იმ პერიოდში აშშ-ში პაციენტებისგან კვლევისთვის ქსოვილის აღების წესები დღევანდელისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა.

მისი ისტორია მეცნიერების მიღწევებთან ერთად სამედიცინო ეთიკის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მაგალითადაც იქცა.

ადამიანის სხეული დაახლოებით ტრილიონობით უჯრედისგან შედგება. ეს უჯრედები სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს: ზოგი ჟანგბადის გადატანაში მონაწილეობს, ზოგი იმუნურ დაცვაში, ზოგი ქსოვილების განახლებაში, ზოგი კი ნერვული სისტემის მუშაობას უზრუნველყოფს.

ჩვეულებრივ, უჯრედების უმეტესობას გამრავლების გარკვეული შეზღუდვები აქვს. მათი სიცოცხლის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია უჯრედის ტიპზე, ორგანიზმის მდგომარეობასა და სხვა ფაქტორებზე.

HeLa-ს უჯრედები კი განსაკუთრებული აღმოჩნდა. სიმსივნურ უჯრედებში დაგროვილმა გენეტიკურმა ცვლილებებმა მათ ისეთი თვისებები მისცა, რომ შესაბამის ლაბორატორიულ პირობებში მათ გამრავლება განუსაზღვრელი დროით შეუძლიათ.

ამიტომ მეცნიერები მათ ხშირად „უკვდავ უჯრედულ ხაზს“ უწოდებენ.

თუმცა აქ ერთი მნიშვნელოვანი დაზუსტებაა საჭირო: ეს არ ნიშნავს, რომ თითოეული უჯრედი სამუდამოდ ცოცხლობს. ცალკეული უჯრედები იღუპება, მაგრამ კულტურაში მათი ადგილი ახალმა უჯრედებმა შეიძლება დაიკავოს. თუ გარემო დაბინძურდა, საკვები ნივთიერებები ამოიწურა ან სათანადო პირობები დაირღვა, უჯრედული კულტურა შეიძლება განადგურდეს.

არც ის არის სწორი, რომ ჰენრიეტას სხეული ან მისი ცნობიერება დღემდე არსებობს. ლაბორატორიებში ინახება მისი სიმსივნური ქსოვილისგან წარმოშობილი უჯრედული ხაზი ბიოლოგიური მასალა, რომელიც ადამიანის სიცოცხლისგან დამოუკიდებლად მრავლდება.

ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სიტყვა „უკვდავება“ ხშირად უფრო მისტიკურ წარმოდგენებს იწვევს, ვიდრე მეცნიერება რეალურად გულისხმობს.

ვაქცინა, რომელმაც მილიონობით სიცოცხლის გადარჩენას შეუწყო ხელი

1950-იან წლებში მსოფლიოში პოლიომიელიტი ერთ-ერთი ყველაზე საშიში ინფექციური დაავადება იყო. ვირუსს შეეძლო ნერვული სისტემის დაზიანება და მძიმე შემთხვევებში დამბლის გამოწვევა, განსაკუთრებით ბავშვებში.

მკვლევრებს სჭირდებოდათ უჯრედები, რომლებშიც პოლიომიელიტის ვირუსის გამრავლებას შეძლებდნენ. Hჰენრიეტას უჯრედები ამ მიზნისთვის ეფექტიანი აღმოჩნდა და მეცნიერებს დიდი რაოდენობით ვირუსის მიღებისა და მისი შესწავლის საშუალება მისცა.

ეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო პოლიომიელიტის საწინააღმდეგო ვაქცინის შემუშავებასთან დაკავშირებულ კვლევებში.

ამ უჯრედებმა ვაქცინის შექმნის პროცესში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა, თუმცა აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ვაქცინა მრავალი მეცნიერის, სხვადასხვა ექსპერიმენტისა და ხანგრძლივი კვლევების შედეგი იყო. მისი შექმნა მხოლოდ ერთი უჯრედული ხაზის დამსახურება არ ყოფილა.

ეს მაგალითი მაინც ნათლად აჩვენებს, როგორ შეიძლება ლაბორატორიაში შენარჩუნებულმა უჯრედებმა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი შედეგები მოიტანოს.

როგორ აღმოჩნდა ადამიანის უჯრედები კოსმოსში?

ადამიანის ორგანიზმის გარეთ უჯრედების ზრდა მეცნიერებს კიდევ ერთ კითხვაზე პასუხის ძიებაში დაეხმარა: როგორ რეაგირებს ცოცხალი უჯრედი ისეთ გარემოზე, რომელიც დედამიწაზე ჩვეულებრივ პირობებს არ ჰგავს?

კოსმოსურ კვლევებში მეცნიერები იკვლევდნენ, როგორ მოქმედებს მიკროგრავიტაცია უჯრედებსა და სხვა ბიოლოგიურ სისტემებზე. Hჰენრიეტას უჯრედებიც გამოიყენეს კოსმოსურ ფრენებთან დაკავშირებულ ადრეულ ბიოლოგიურ კვლევებში.

ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ადამიანის მთელი ორგანიზმის ქცევა უჯრედული კულტურის საფუძველზე შეიძლება განისაზღვროს. ცოცხალი ადამიანის სხეული გაცილებით რთული სისტემაა, რომელშიც მრავალი ორგანო და ბიოლოგიური პროცესი ერთმანეთთან არის დაკავშირებული.

თუმცა უჯრედების შესწავლა მეცნიერებს საშუალებას აძლევს, ცალკეული მექანიზმები გამოიკვლიონ და შემდეგ მიღებული ცოდნა უფრო რთულ მოდელებსა და კვლევებში გამოიყენონ.

ჰენრიეტა ლაქსის ისტორია გვახსენებს, რომ სამეცნიერო პროგრესი და ეთიკური პასუხისმგებლობა ერთმანეთის საპირისპირო არ არის. პირიქით, ძლიერი მეცნიერება უნდა ეფუძნებოდეს როგორც სანდო კვლევას, ისე ადამიანების უფლებების პატივისცემას.

მისი უჯრედები დღემდე გამოიყენება, რადგან მათ ლაბორატორიულ პირობებში გამრავლების უნარი შეინარჩუნეს. ეს საოცარი ბიოლოგიური მოვლენაა, მაგრამ ამავე დროს ის გვაიძულებს, დავფიქრდეთ, როგორ უნდა მოვექცეთ იმ ადამიანების ბიოლოგიურ მემკვიდრეობას, რომელთა მასალაც მეცნიერების განვითარების ნაწილი ხდება.

მეცნიერებამ შეძლო ადამიანის უჯრედების გამრავლების შენარჩუნება, მაგრამ ვერ შეინარჩუნა ის, რაც ჰენრიეტას კონკრეტულ ადამიანად აქცევდა. მისი ხმა, მოგონებები, ყოველდღიური ცხოვრება და ოჯახთან გატარებული დრო.

მისი უჯრედები მედიცინის ისტორიაში დარჩა. მისი ცხოვრება კი გვახსენებს, რომ არც ერთი სამეცნიერო მიღწევა არ უნდა გვავიწყებდეს ადამიანს, რომლისგანაც ის დაიწყო.