“ვფიქრობ, სტატუს-კვო შენარჩუნდება” - რიკარდ იოზვიაკი EU-ს მიერ “ქართული ოცნების“ იზოლაციაზე

პრემიერი ირაკლი კობახიძე მედიასაშუალება ევრონიუსის მიერ ორგანიზებულ - ევროკავშირის გაფართოების სამიტში მიიღებს მონაწილეობას. ღონისძიება 3 ნოემბერს ბრიუსელში იმართება. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლების მონაწილეობა მედია-ფორუმზე დადასტურებულია, ეს ღონისძიება არ წარმოადგენს ევროკავშირის ოფიციალურ მთავრობათაშორის შეხვედრას, რომელიც 15-16 ნოემბერს გაიმართება, რადგან ევროკავშირის ინსტიტუტები საქართველოს მთავრობასთან მაღალი დონის ოფიციალურ პოლიტიკურ დიალოგს შეჩერებულად მიიჩნევენ.

“ანალიტიკა”-მ "რადიო თავისუფლების" ევროპის ბიუროს ხელმძღვანელთან რიკარდ იოზვიაკთან ინტერვიუ ჩაწერა.

- რიკარდ, დიდი მადლობა დათმობილი დროისთვის. მინდა დავიწყო გუშინ გავრცელებული ახალი ამბით: პრემიერ-მინისტრი ირაკლი კობახიძე სიტყვით გამოსვლას გეგმავს Euronews-ის ევროკავშირის გაფართოების სამიტზე ბრიუსელში, 3 ნოემბერს. თუმცა საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლები არ მიუწვევიათ ევროკომისიის ოფიციალურ ევროკავშირის გაფართოების ფორუმზე, რომელიც 15-16 ნოემბერს იმართება. როგორ აღიქვამენ ამ განსხვავებას ბრიუსელში, ევროპულ კვარტალში?

- როდესაც ევროკავშირელ დიპლომატებს ვესაუბრები, ისინი ამბობენ, რომ Euronews-ის ეს სამიტი კერძო მასპინძლის ღონისძიებაა. Euronews დამოუკიდებელი მედიაორგანიზაციაა და ვისაც სურს, იმას მიიწვევს. ასე რომ, მათი თქმით, სრულიად ბუნებრივია ბატონი კობახიძის იქ ყოფნა – მას ჩამოსვლა შეუძლია. თუმცა ისინი მკაფიოდ უსვამენ ხაზს იმას, რომ ის არ არის მიწვეული ევროკომისიის რეალურ გაფართოების სამიტზე, რომელიც ორი კვირის შემდეგ იმართება, როგორც აღნიშნეთ. ასე რომ, მათთვის ეს ზუსტად ასახავს იმ ურთიერთობებს, რაც საქართველოს ხელისუფლებასთან აქვთ. ევროკავშირის ოფიციალური პირები მათ უმაღლეს დონეზე არ ხვდებიან – შეხვედრები მხოლოდ უფრო დაბალ დონეზე იმართება და ეს ვითარება უცვლელი რჩება.

- თქვენი თვალსაზრისი რომ დავაზუსტოთ: ამ მედია-კონფერენციაში მონაწილეობა ჩართულობის რეალურ, მნიშვნელოვან არხად აღიქმება, თუ ეს სინამდვილეში ხაზს უსვამს იმას, თუ რამდენად შორს წავიდა მმართველი გუნდი ოფიციალური მთავრობათაშორისი გადაწყვეტილებების მიღების პროცესიდან?

- მე თვალს ვადევნებ Euronews-ის გაფართოების სამიტს და, არსებითად, კანდიდატი ქვეყნების ლიდერები გამოდიან, წარმოთქვამენ სიტყვას, ზოგჯერ არის მცირე კითხვა-პასუხი და ეს არის და ეს. ასე რომ, ეს ცოტათი შოუა, პრინციპში – ტელეშოუ. ამიტომ არ ვფიქრობ, რომ ეს რაიმე მხრივ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყოს. აი, ის რომ მიეწვიათ რეალურ, ევროკომისიის სამიტზე გაფართოების შესახებ, ეს ნამდვილად იქნებოდა აზრთა ცვლა და პოლიტიკური სიგნალი. მაგრამ საქართველო არსად ჩანს. მაგალითად, გასულ კვირასაც კი, როდესაც ლუქსემბურგში საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრა გაიმართა, მათ არსებითად იმსჯელეს, უნდა მიეწვიათ თუ არა ქართველები სადმე, მაგალითად, ნოემბერში რეგიონული დაკავშირებადობის შეხვედრაზე, და პასუხი იყო „დიახ“, მაგრამ უფრო დაბალ დონეზე. ეს გვიჩვენებს, რომ საქართველო რიგის ბოლოშია.

- ბატონო იოზვიაკ, ამ კონტექსტში, ევროკავშირის წარმომადგენლობამ ახლახან გამოაცხადა 38 მილიონი ევროს დაფინანსება საქართველოში 2026 წლის ახალი პროექტებისთვის, რამაც 1992 წლიდან განხორციელებული ჯამური ისტორიული ინვესტიცია 2 მილიარდ ევროზე მეტს გაუტოლა. თუმცა მათ პირდაპირ დაადასტურეს, რომ ცენტრალური ხელისუფლების პირდაპირი დაფინანსება შეჩერებული რჩება დემოკრატიული უკუსვლის გამო. როგორ აფასებს ბრიუსელი ცენტრალური ხელისუფლების გვერდის ავლით ადგილობრივი სამოქალაქო საზოგადოების, სოფლის განვითარებისა და კერძო სექტორთან თანამშრომლობის პროექტების დაფინანსების ეფექტიანობას?

- ეს იმის ნიშანია, რომ ევროკომისიას კვლავ სურს საქართველოს მოქალაქეების დახმარება. ეს თავიდანვე ძალიან მკაფიო იყო – მათ პრობლემა აქვთ საქართველოს მთავრობასთან და იმ დემოკრატიულ უკუსვლასთან, რასაც უკვე მრავალი წელია ვხედავთ. ასე რომ, ისინი გააგრძელებენ დამოუკიდებელი سამოქალაქო საზოგადოებისა და მსგავსი სექტორების დაფინანსებას. რა თქმა უნდა, ეს რთულია, რადგან თანხების მოძრაობის თვალყურის დევნება ხანდახან ჭირს. ეს არის პრობლემა, თუმცა ისინი თბილისს საბოლოოდ არ აქცევენ ზურგს და ეს სწორედ იმის ნიშანია, რომ ცდილობენ ფული მიაწოდონ იმ ადამიანებსა და ორგანიზაციებს, რომლებიც არ არიან დაკავშირებულნი მთავრობასთან. რა თქმა უნდა, შემდგომ უნდა შეფასდეს, მართლა სწორ მიმღებებთან მიდის თუ არა ეს დაფინანსება. ეს საკითხი ჯერ კიდევ ღიაა, მაგრამ ჯერჯერობით ისინი ამ კურსს აგრძელებენ, რადგან სურთ მკაფიო სიგნალის გაგზავნა: მათ პრობლემა აქვთ მთავრობასთან და არა თავად ქვეყანასთან – საქართველოსთან.

- ანუ, ფაქტობრივად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს ზომები განიხილება ერთადერთ რეალურ გზად საქართველოში დემოკრატიული უკუსვლის ფონზე ევროპული წარმომადგენლობის შესანარჩუნებლად?

- ეს და, რა თქმა უნდა, ვიზალიბერალიზაცია, რომელსაც რიგითი მოქალაქეებისთვის არ შეხებიან და, სავარაუდოდ, არც შეეხებიან სულ მცირე 1-2 წელი მაინც (თუმცა, ვნახოთ, რა იქნება მოგვიანებით). ასე რომ, დიახ – მათ თავად ქართველების საწინააღმდეგო არაფერი აქვთ, ეს ნათელია. მაგრამ პოლიტიკურ დონეზე (ბრიუსელი კი პოლიტიკაზეა დაფუძნებული) ურთიერთობებს ამცირებენ. ის ყველაზე დაბალ დონეზეა, რაც კი ოდესმე ყოფილა – გარკვეულწილად აზერბაიჯანზე დაბალ დონეზეც კი. აი, სად არის საქართველო. ის გაფართოების რუკაზე უბრალოდ აღარ არსებობს, გარდა ფორმალური სტატუსისა.

- დიახ, ევროკომისარმა გაფართოების საკითხებში, მარტა კოსმა, ახლახან კვლავ აღნიშნა, რომ საქართველო კანდიდატ ქვეყნად მხოლოდ ქაღალდზე რჩება, ხოლო ოფიციალური გაფართოების საგზაო რუკები თითქმის ექსკლუზიურად ისეთ კანდიდატ სახელმწიფოებზეა ფოკუსირებული, როგორებიცაა მონტენეგრო, ალბანეთი, მოლდოვა და უკრაინა. თქვენი ინფორმაციით, არსებობს თუ არა ევროკავშირის წევრ ქვეყნებს შორის საქართველოსთვის კანდიდატის სტატუსის ოფიციალურად შეჩერების ან გაუქმების სურვილი, თუ მიმდინარე სტრატეგიაა მისი განუსაზღვრელი ვადით გაყინვა და მხოლოდ ე.წ. ტექნიკურ დონეზე ურთიერთობის შენარჩუნება?

- დიახ, სწორია. შენარჩუნდება არსებული სტატუს-კვო – ფაქტობრივად, გაყინული მდგომარეობა. ევროკავშირის ისტორიაში კანდიდატის სტატუსი არავისთვის გაუუქმებიათ. მაშინაც კი, როდესაც ევროკავშირს თურქეთთან ძალიან რთული ურთიერთობა ჰქონდა, თურქეთისთვის კანდიდატის სტატუსი არ ჩამოურთმევიათ. ერთადერთი გზა კანდიდატის სტატუსის დასაკარგად არის ის, თუ თავად გამოეთიშები პროცესს, როგორც ეს თავის დროზე ისლანდიამ გააკეთა, როდესაც განაცხადი შეიტანა, შემდეგ კი ევროკავშირში გაწევრიანებაზე უარი თქვა. ასე რომ, საქართველო რჩება კანდიდატ ქვეყნად მანამ, სანამ საქართველოს მთავრობას სურს ამ სტატუსის ქონა. ბრიუსელი ამის შეცვლას არ გეგმავს და ევროკავშირის წევრი ქვეყნები ამას სერიოზულად არ განიხილავენ, რადგან მათთვის ეს ყველაზე დაბალი დონეა. ეს არის სიმბოლური, ქაღალდის საკითხი და მეტი არაფერი. ისინი არ არიან მზად, უფრო შორს წავიდნენ.

- თქვენი ბოლოდროინდელი ცნობების თანახმად, ევროკავშირი შესაძლოა განიხილავდეს საქართველოსთან ურთიერთობების პოლიტიკურ დონეზე დაბლა გადატანას და აქცენტის გაკეთებას ტექნიკურ დაკავშირებადობასა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე. რა რეალური გავლენა აქვს ევროკავშირის გაფართოების ფორუმის მსგავსი ღონისძიებებიდან პოლიტიკურ გამორიცხვას საქართველო-ევროკავშირის ყოველდღიურ ურთიერთობებზე?

- ეს არის, გარკვეული გაგებით, პოლიტიკური დისტანცირება. შედეგად, საქართველო იღებს არა მხოლოდ ნაკლებ დაფინანსებას, არამედ ნაკლებ ექსპერტიზასა და ნაკლებ დიპლომატიურ კონტაქტებს. ეს დისტანცირება მთლიანად პოლიტიკურ სფეროზე აისახება. არის თუ არა ეს დანაკარგი საქართველოსთვის? დიახ, რა თქმა უნდა. ქართველებს, ზოგადად, სურთ ევროკავშირთან დაახლოება და სხვადასხვა პოლიტიკურ იდეაში, ფორმულაში, სექტორსა თუ ბაზარზე ინტეგრაცია. ეს არ მოხდება იმავე მასშტაბით, როგორც, მაგალითად, მოლდოვისა და უკრაინის შემთხვევაში, რომლებიც ეტაპობრივად სულ უფრო მეტად ინტეგრირდებიან. აი, სადაა განსხვავება. შეხედეთ იმ თანხების ოდენობას, რასაც ევროკავშირი ამჟამად ხარჯავს მოლდოვასა და უკრაინაზე (განსაკუთრებით უკრაინაზე) – ეს სრულად ჩრდილავს იმას, რაც დღეს საქართველოა და რაც შეიძლებოდა ყოფილიყო.

- შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ბრიუსელი თბილისის მოქმედ ადმინისტრაციასთან ოფიციალურ გაწევრიანების მოლაპარაკებებთან დაბრუნების რეალურ გზას უკვე ვერ ხედავს?

- ვიტყოდი, რომ ევროკავშირი და ბრიუსელი უკიდურესად მიმტევებლები არიან – უკან დაბრუნების გზა ყოველთვის არსებობს, დასახმარებლად ხელი ყოველთვის გაწვდილია. ასე რომ, არ ვიტყოდი, თითქოს მათ საქართველოზე ხელი ჩამოიბანეს და მისი განხილვა აღარასოდეს სურთ. ისინი ასეთი ტერმინებით არ ოპერირებენ. თუმცა ამ მომენტისთვის ურთიერთობები ღრმა გაყინვის ფაზაშია. როდესაც გამოჩნდება ცვლილების შესაძლებლობა და საქართველოში განსხვავებული პოლიტიკური კურსი იქნება, საკითხები ხელახლა განიხილება. მაგრამ მინდა ეს ძალიან მკაფიოდ აღვნიშნო: ევროკავშირის გაფართოება არ არის ისეთი პროცესი, რომელიც ყოველთვის თანაბრად პოპულარულია. ახლა არის შესაძლებლობების გარკვეული ფანჯარა, რომლითაც მოლდოვა და უკრაინა ცდილობენ სარგებლობას, მაქსიმალურად დაახლოებასა და, პოტენციურად, გაწევრიანებასაც კი. ეს ფანჯარა დიდხანს არ იქნება ღია. ასე რომ, საბოლოო ჯამში, საქართველოსთან ხელახალი ჩართულობა შესაძლებელია, მაგრამ საოცრად გაჭირდება იმ ჩამორჩენის დაწევა, რაც მოლდოვასთან და უკრაინასთან შედარებით შეიქმნება. ამ გაგებით, ყველაფერი პოლიტიკურ დროზე და სწორი შესაძლებლობის გამოყენებაზეა დამოკიდებული. ეს შესაძლებლობა ხელიდან უსხლტება საქართველოს და დანაკარგის ანაზღაურება ძალიან რთული იქნება.

- კიდევ ერთი ტენდენცია, რაც თვალში საცემია: მაშინ, როდესაც საქართველოს სახელმწიფო მოხელეები ევროკავშირის გაფართოების ფორუმის მონაწილეთა სიაში არ არიან, სამოქალაქო საზოგადოების ოთხი წარმომადგენელი (მათ შორის, ყოფილი სახალხო დამცველი ნინო ლომჯარია) ჩართულია ფორუმის პანელებში ისეთ ევროპელ ლიდერებთან ერთად, როგორებიც არიან მაია სანდუ და ედი რამა. რა გზავნილს აგზავნის ევროკომისია იმით, რომ გაფართოების მაღალი დონის დისკუსიებზე ოფიციალური მთავრობის წარმომადგენლობა სამოქალაქო საზოგადოების ხმებით ჩაანაცვლა?

- ეს ყველაფერზე მეტად აჩვენებს, რომ მათ სურთ საქართველოსთან კავშირის შენარჩუნება. ისინი სერიოზულად ეკიდებიან სამოქალაქო საზოგადოებასთან ურთიერთობას. თუმცა დღევანდელ ვითარებას შევადრებდი ევროკავშირისა და ბელარუსის ურთიერთობას. იქაც იგივე ხდება – ურთიერთობენ სამოქალაქო საზოგადოებასთან, მაგრამ არ ეკონტაქტებიან უმაღლეს პოლიტიკურ დონეს მინსკში. იგივე ვითარებაა საქართველოსთანაც. ისინი კონტაქტებს საბოლოოდ არასდროს წყვეტენ, კომუნიკაციის არხები ყოველთვის ღიაა. თუმცა ამჟამად მთავარ ძალისხმევას სამოქალაქო საზოგადოებაზე მიმართავენ, რაც მკაფიოდ გამოჩნდა 15-16 ნოემბრის გაფართოების სამიტზე იმ ოთხი ადამიანის მიწვევითაც.

- დაკავშირებადობაზე, „შუა დერეფანსა“ და ეკონომიკურ მარშრუტებზე ფოკუსირება რას ცვლის ფუნდამენტურად „ქართული ოცნებისთვის“ უფრო ფართო დონეზე?

- ვფიქრობ, ეს სწორედ ისეთი ურთიერთობაა, როგორიც „ქართულ ოცნებას“ სურს – წმინდა ეკონომიკური ხასიათის, სადაც შეგიძლია აწარმოო ბიზნესი, ითანამშრომლო ენერგეტიკის სფეროში და ა.შ. ვფიქრობ, ეს მმართველი პარტიისთვის სრულიად მისაღებია. ევროკავშირიც ერთვება ამაში, რადგან რუსეთის გვერდის ავლით ალტერნატიულ გზებს ეძებს, ეს მარშრუტი კი, რა თქმა უნდა, საქართველოზე გადის. თუმცა მაინც არსებობს ზღვარი იმისა, თუ რამდენი ინვესტიცია შეიძლება ჩაიდოს საქართველოსთან დაკავშირებადობის საკითხებში, როდესაც ბევრი არაფერია დასაკავშირებელი. თურქეთიც ხომ არ მიიწევს წინ ევროკავშირის წევრობისკენ? ასე რომ, საქართველო ამ გაგებით საკმაოდ იზოლირებულია სამხრეთ კავკასიაში. რა თქმა უნდა, სიმბოლურად დაკავშირებადობის საკითხები რჩება და შეიძლება იყოს გარკვეული ბიზნესშესაძლებლობებიც, მაგრამ ვერ ვხედავ, რომ ევროკავშირმა ამ ეტაპზე დიდი ბიზნესინვესტიციები ჩადოს საქართველოში.

- ალბათ, იმის გათვალისწინებით, თუ რა შეიძლებოდა ყოფილიყო ამ პროცესის სარგებელი: საქართველო, როგორც უბრალოდ მესამე ქვეყანა ამ მოლაპარაკებებში და საქართველო, როგორც გადაწყვეტილების მიღების მაგიდასთან მჯდომი – ეს ორი სრულიად განსხვავებული რეალობაა, ხომ ასეა?

- რა თქმა უნდა. შეგიძლიათ ისევ შეადაროთ მოლდოვასა და უკრაინას: ისინი ახლა იღებენ წვდომას ევროპულ ბაზარზე, ცვლიან სტანდარტებს ფიტოსანიტარიულ საკითხებში და იღებენ იმპორტ-ექსპორტის ბევრად მარტივ პირობებს. ვაჭრობის ეს ასპექტი სრულიად განსხვავდება უბრალო სავაჭრო შეთანხმებისგან (იმ ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცისგან (DCFTA), რაც საქართველოს აქვს ევროკავშირთან). სხვა კანდიდატი ქვეყნები, რომლებიც წინ მიიწევენ, აღწევენ სრულ ინტეგრაციას ბაზარზე, სადაც ბარიერები არ არსებობს და ხდები ერთიანი თავისუფალი სავაჭრო ზონის ნაწილი. რა თქმა უნდა, უკრაინასა და მოლდოვას ჯერ კიდევ დიდი გზა აქვთ გასავლელი, მაგრამ ისინი უკვე ამ პროცესში არიან – იღებენ დახმარებას, ცვლიან კანონმდებლობას და იღებენ ფინანსურ სარგებელს. ყველა ამ სარგებელს საქართველო დღეს თმობს. აი, ეს არის დიდი განსხვავება.

- ევროპარლამენტის რეზოლუციის შემდეგ, რომელიც კიდევ ერთხელ მოუწოდებს „ქართული ოცნების“ მაღალჩინოსნების წინააღმდეგ მიზნობრივი სანქციების დაწესებისკენ, და ვიზაპოლიტიკის შესაძლო ცვლილების შესახებ მიმდინარე დისკუსიების ფონზე – რა ინფორმაცია გაქვთ, რას მსჯელობენ წევრი ქვეყნები დახურულ კარს მიღმა? ფიქრობთ, რომ მაინც სტატუს-კვო შენარჩუნდება?

- ვფიქრობ, სტატუს-კვო შენარჩუნდება, რადგან სანქციებს ერთსულოვანი გადაწყვეტილება სჭირდება, ევროკავშირის წევრებს შორის კი ამჟამად ერთსულოვნება არ არის. ეს საკითხი გასულ კვირას ლუქსემბურგშიც განიხილეს და მანამდე ბრიუსელშიც, ევროკავშირის ელჩების დონეზე. არიან ქვეყნები, რომლებიც აცხადებენ, რომ სანქციები უნდა დაწესდეს მოსამართლეებსა და „ქართული ოცნების“ მაღალჩინოსნებზე (მაგალითად, შვედეთი, პოლონეთი, ლიეტუვა, ესტონეთი და, გარკვეულწილად, გერმანიაც). თუმცა არიან სხვებიც, რომლებიც ნაკლებად ემხრობიან სანქციებს და მიიჩნევენ, რომ სჯობს კომუნიკაციის არხები ღია დარჩეს – ასეთებია ბულგარეთი, სლოვაკეთი, იტალია და, გარკვეულწილად, ჩეხეთიც, რომელიც ახლა შედარებით ლოიალურია საქართველოს მთავრობის მიმართ. ასე რომ, კონსენსუსი არ არსებობს და მისგან საკმაოდ შორს ვართ. ამდენად, სანქციების დაწესება ნაკლებად სავარაუდოა. ევროპარლამენტის რეზოლუცია ითხოვს კონკრეტული პირების დასანქცირებას, მაგრამ ევროპარლამენტს არ აქვს საგარეო პოლიტიკური უფლებამოსილება ევროკავშირში – ეს არასავალდებულო რეზოლუციაა. რამდენადაც ვხედავ, რეალური ნაბიჯები სანქციებისკენ არ იდგმება, რადგან შეთანხმება უბრალოდ არ არსებობს.

- ჩემი ბოლო კითხვა (და დიდი მადლობა დათმობილი დროისთვის): იმ ფონზე, როდესაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო იწყებს მმართველი პარტიის სარჩელის განხილვას, რომელიც ხუთი ძირითადი, ე.წ. პროდასავლური ოპოზიციური პარტიის აკრძალვას ისახავს მიზნად – როგორ აღიქვამენ ამ სამართლებრივ ნაბიჯს ბრიუსელში?

- ეს აღიქმება გულდაწყვეტით – ეს არის იმის მკაფიო ნიშანი, რომ პოლიტიკური უკუსვლა გრძელდება. თუმცა, ამავდროულად, ისმის კითხვა: რა იქნება შესაბამისი პასუხი, დაგმობის გარდა? ბოლო 2-3 წლის განმავლობაში საქართველოსთან დაკავშირებით ყველაფერი მხოლოდ დაგმობითა და შეშფოთებით შემოიფარგლებოდა, ასეთი ენა კი უკვე აღარ ჭრის. ასე რომ, რასაც ვიხილავთ, არის გაგრძელებული პოლიტიკური იზოლაცია – ეს არის ის კურსი, რაც მათ აქვთ და რასაც გააგრძელებენ. საბოლოოდ, თუ ასე გაგრძელდა, ვიზალიბერალიზაცია ყველასთვის (და არა მხოლოდ დიპლომატებისთვის) გახდება პრობლემა. თუმცა, როგორც ვიცი, ამ ეტაპზე, სავარაუდოდ, უბრალოდ გააგრძელებენ დიპლომატიური პასპორტებისთვის ვიზის შეჩერებას კიდევ ერთი წლით და შემდეგ ხელახლა შეაფასებენ ვითარებას. აი, სად ვართ ახლა. არ იქნება შეხვედრები უმაღლეს დონეზე, იქნება ძალიან ცოტა დისკუსია ქართველებთან ნებისმიერ დონეზე და ეს არის და ეს. ამ მომენტში სხვა ბევრი არაფრის გაკეთება შეუძლიათ.