რატომ არის სარისკო ბავშვებისთვის სოციალურ ქსელებში პოპულარობა – სპეციალისტების შეფასება

შეგიძლიათ თუ არა გაიხსენოთ ბავშვები, რომლებსაც პირადად არ იცნობთ, არც თქვენი ნათესავების ან მეგობრების შვილები არიან, მაგრამ მათ შესახებ ინფორმაციას ყოველდღიურად იგებთ?

ე.წ. ინფლუენსერი ბავშვები სულ უფრო და უფრო ხშირად ჩნდებიან სოციალურ ქსელებში. ესენი არიან ბავშვები, რომელთა მონაწილეობით ვიდეოებს ხშირად მათი მშობლები იღებენ და ავრცელებენ. ამ ვიდეოებს ათობით, ასობით, ზოგჯერ კი ათასობით ნახვა, „მოწონება“ და კომენტარი აქვს.

ცხადია, ამ ბავშვების აუდიტორიის მასშტაბი განსხვავებულია – ზოგი სხვებთან შედარებით უფრო მეტად პოპულარულია,ზოგი ნაკლებად. თუმცა, მუდმივად მზარდია იმ ბავშვების რაოდენობა, რომელთა ყოველდღიურობა კამერების წინ ვითარდება, მათ შესახებ პერსონალურ ინფორმაცია კი უამრავი ადამიანისთვისაა ხელმისაწვდომი.

სპეციალისტების შეფასებით, გარდა უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რიკებისა, მსგავსმა აქტივობებმა, შესაძლოა შეაფერხოს ბავშვთა ბუნებრივი განვითარება და პრობლემები შეუქმნას რეალურ, პირისპირ ურთიერთობებს როგორც თანატოლებთან, ისე შემდეგ, ზრდასრულ ასაკში.

„ბაღში, სადაც არის ასაკის შესაფერისი განვითარებაზე ორიენტირებული უამრავი სათამაშო, გვაქვს უამრავი აქტივობა, ბავშვებმა დაიწყეს იზოლირებულად სათამაშო ტელეფონის, ან ტელეფონთან მიმსგავსებული ნივთის დადგმა და მის წინ ვიზუალიზაციები, მოდელირება და ცეკვების ინსცენირებები. ეს არ მიიქცევდა ჩემს ყურადღებას მხოლოდ ერთი და ორი შემთხვევა რომ ყოფილიყო.

გასაუბრებებისას ვიგებდი, რომ მშობელს ჰქონდა ტიკტოკი, ან თავად ბავშვსაც ჰქონდათ უკვე სოციალური ქსელი, სადაც მსგავს ვიდეოებს ტვირთავდნენ. შემდეგ, ყურში მომხვდა, როგორ საუბრობდნენ, რომ დედას ამდენი გამომწერი ჰყავს, რომ, აი, ჩემს ვიდეოს ბევრი ლაიქი ჰქონდა და ა.შ. ისეთ საკითხებზე აკეთებენ აქცენტებს, რაც ბაღის ასაკის ბავშვისთვის არაბუნებრივია“, – გვიყვება სპეციალური განათლების მასწავლებელი და ბავშვთა ფსიქოლოგი, მარიამ ელიაშვილი.

ის მუშაობს ორ საჯარო სკოლაში, ერთ საჯარო ბაღში და ყოველდღიური შეხება აქვს 2-დან 17-18 წლამდე ბავშვებთან. მარიამი პირადი პრაქტიკის საფუძველზე ამბობს, რომ სულ უფრო იზრდება ბავშვების ინტერესი, გამოჩნდნენ და გახდნენ პოპულარულები სოციალურ ქსელში. ის ამბობს, რომ სოციალურ ქსელში აქტიური ბავშვები მათთვის ჩვეულ და ბუნებრივ აქტივობებსაც კი იმ გათვლით აკეთებენ, როგორ გამოჩნდება ეს სხვების თვალში.

მარიამ ელიაშვილი – ბავშვთა ფსიქოლოგი და სპეციალური განათლების მასწავლებელი

„უკვე მერამდენე შემთხვევა მქონდა, როცა ბავშვმა მითხრა, „ანბოქსინგი გავაკეთეო“ [საჩუქრის/შენაძენის გახსნა და დათვალიერება]. ახალი წელია, სხვა რამე დღესასწაული, დაბადების დღე თუ უბრალოდ, საჩუქარი, ამის ანბოქსინგს აკეთებენ. მე რაც მისწავლია ბავშვთა ფსიქოლოგიის შესახებ და მაქვს ამდენწლიანი პრაქტიკა, რაც თავად გამივლია ბავშვობაში, მგონია, რომ როცა ბავშვი საჩუქარს იღებს, უნდა გაბდღვნას და დატკბეს საჩუქრით. ამ დროს რა ხდება? ბავშვი ითმენს, არ ხსნის საჩუქარს და იცლის იმისთვის, რომ დაიდოს ტელეფონი წინ, ჩართოს, გაიპრანჭოს კამერის წინ და გააკეთოს ანბოქსინგი.

ყველა ჯერზე, როცა ეს მითხრეს, დავინტერესდი, სად მიდიოდა ეს ვიდეოები. ერთმა მითხრა, რომ დედას ფეისბუქზე ტვირთავდა, მეორეს თვითონ ჰქონდა ფეისბუქი, მესამეს ტიკტოკი ჰქონდა ა.შ. აღმოჩნდა, რომ ეს არ არის ვიდეოს გადაღება საკუთარი სიამოვნებისთვის, ის გამიზნულია აუდიტორიისთვის.

მესმის, რომ ციფრულად ვითარდება სამყარო. რიკტაფელას რომ თამაშობდა ადრე ბავშვი, დღეს არც იცის რიკტაფელა რას ნიშნავს. ბუნებრივია, რომ ბავშვის თამაშებიც შეიცვლება, მაგრამ პრობლემაა, რომ ბავშვის აქცენტი შინაგანი მოტივაციიდან გადადის გარეგან სტიმულებზე.

შინაგანი მოტივაცია ჩემი, თქვენი და ყველასი, მაგრამ განსაკუთრებით ბავშვის, უნდა ეფუძნებოდეს იმას, რომ მე ამა თუ იმ საქმიანობით განვიცდი სიამოვნებას, მიხარია ამ აქტივობის დაგეგმვა, განხორციელება, მიხარია, რომ შედეგს ვხედავ და ა.შ. და არა ის, თუ როგორ ჩანს ეს ყველაფერი გარედან.

რა თქმა უნდა, გარედან დანახვის მომენტი ყოველთვის იქნება, მაგრამ ბავშვის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია, რომ წამყვანი იყოს მისი შინაგანი მოტივაცია.

ბავშვი, რომელიც მეუბნება, რომ მე „ანბოქსინგი გავაკეთე“ და ამ ვიდეოს ჰქონდა 15 ლაიქი, ან 1500 – არ აქვს მნიშვნელობა, აქ მე ვერ ვხედავ ამ ბავშვის შინაგანი მოტივაციას. მე გელაპარაკებით ბავშვებზე, რომლებიც აბსოლუტურად არაცნობილი ოჯახიდან არიან, გარშემოც არავინ ჰყავთ ცნობილი“, – გვიზიარებს საკუთარ დაკვირვებას მარიამ ელიაშვილი.

შინაგან და გარეგან მოტივაციებს შორის ბალანსის რღვევაზე ამახვილებს ყურადღებას ბავშვთა და მოზარდთა ფსიქოკონსულტანტი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი ნატა მეფარიშვილიც. ის განმარტავს, რომ ბავშვების ქცევების დიდი ნაწილი ყალიბდება წამახალისებელ ფაქტორებზე რეაგირების შედეგად. როცა ამგვარ წახალისებას ბავშვი სოციალურ ქსელში, მისთვის სრულიად უცხო ადამიანებისგან იღებს, რაც აბსოლუტურად უკონტროლო და არაპროგნოზირებადი ფაქტორია, ბუნებრივად სუსტდება მისი შინაგანი მოტივაცია.

„ბავშვი ბუნებრივად ელოდება შექებას ნაცნობი გარემოსგან – მშობელი, პედაგოგი, თანატოლი და ა.შ. ამ შემთხვევებში წახალისებულ ქცევას გამეორების ტენდენცია აქვს. სოციალური ქსელიდან მიღებული შექება უცხო ადამიანებისგან მოდის. ეს ასუსტებს ავტონომიის განცდას. გარეგან მოტივატორებზე, „მოწონებებზე“ ხანგრძლივი დამოკიდებულება, თანდათან ამცირებს შინაგან მოტივაციას.

გარდა ამისა, ბავშვებს მასების ყურადღების ცენტრში ყოფნა არ სჭირდებათ: ასეთი ყურადღება დამღლელია და მნიშვნელოვან პასუხისმგებლობას გულისხმობს“, – ამბობს ფსიქოლოგი.

მისი თქმით, გარეგან მოტივაციებზე დამოკიდებულების გარდა, სოციალური ქსელების ჭარბად მოხმარება ბავშვების განვითარებისთვის სხვა რისკებსაც წარმოშობს. ფსიქოლოგი ჩამოთვლის და დეტალურად განმარტავს თითოეულ მათგანს:

თვითშეფასება და შფოთვა

„იმ ბავშვის თვითშეფასება, რომლებიც სოციალურ ქსელში აქტიურობს, ნაწილობრივ დამოკიდებული ხდება მოწონებების (ლაიქების) რაოდენობასა და მომხმარებელთა რეაქციებზე. ამ დროს ყალიბდება აზროვნების ისეთი სტილი, როგორიცაა:

„ბევრი მოწონება = კარგი ვარ; ცოტა მოწონება = სავარაუდოდ, არ ვარ კარგი“.

ასეთი დამოკიდებულება პირდაპირ აისახება თვითშეფასების ფორმირებაზე და ხანგრძლივი ზემოქმედებისას შფოთვის რისკს ზრდის.

პრობლემას ამძაფრებს ის, რომ მოწონებების დინამიკას და სოციალური ქსელის მომხმარებელთა დამოკიდებულებას ვერ ვიწინასწარმეტყველებთ: ნებისმიერ დროს შესაძლებელია მოწონების რეაქციების შემცირება, კრიტიკა ან შეურაცხყოფაც კი. მოზარდი ადამიანისთვის ადეკვატური თვითშეფასების ჩამოსაყალიბებლად ასეთი არასტაბილური გარემო რისკ-ფაქტორია“, – განმარტავს მეფარიშვილი.

ნატა მეფარიშვილი – ბავშვთა და მოზარდთა ფსიქოკონსულტანტი

იდენტობის ფორმირება

ფსიქოლოგი განმარტავს, რომ მცირეწლოვანი ბავშვი სამყაროს სპონტანური თამაშით შეიმეცნებს. სპონტანური თამაში არის „გარემოს სტიმულების მიხედვით სიახლეების აღმოჩენა, დასკვნების გაკეთება და ამ პროცესით სიამოვნების მიღება“.

მეფარიშვილი ამბობს, რომ ბავშვებს, რომებსაც ხშირად ვხედავთ სოციალურ ქსელში, შესაძლოა აღარ დარჩეთ დროს ამგვარი სპონტანური თამაშებისთვის. არადა, თამაში, კითხვების დასმა და საკუთარი იდეების რეალიზება გადამწყვეტია მათი ნორმალური განვითარებისთვის.

„იდენტობის ჩამოყალიბებისთვის აუცილებელია, ბავშვმა თავად გამოიკვლიოს და აღმოაჩინოს, რა სურს და რა აინტერესებს. ეს პროცესი მოქმედებისა და გამოცდილების, აგრეთვე საკუთარი ქცევის შედეგებზე დაკვირვების გზით მიმდინარეობს. თუ ინტერესები და ღირებულებები აუდიტორიის „დაკვეთით“ ყალიბდება, ანუ იმის მიხედვით, რომელი ქცევა იწვევს მეტ მოწონებას, კომენტარს ან ნახვას, იდენტობა რეალური ინტერესებისგან დისოცირდება.

კონტენტის შექმნა, მათ შორის სარეკლამო, თითქმის ყოველთვის მოიცავს მსახიობურ ელემენტებს: განსხვავებულ ჩაცმულობას, ქცევას, წინასწარ მიცემულ ტექსტსა და სცენარს. განვითარებისთვის კი საჭიროა არა სცენარის ხანგრძლივი და მუდმივი შესრულება, არამედ საკუთარი ნამოქმედარით სიამოვნების მიღება. როდესაც ბავშვს მსახიობობა უწევს, მისი „რეალური მე“ ირღვევა.

ასევე, მცირე ასაკში რთულია იმის განსაზღვრა, კონტენტის შექმნა ბავშვის საკუთარი გადაწყვეტილებაა თუ ავტორიტეტის – პირველ რიგში ოჯახის, შემდეგ პედაგოგების, არაფორმალური განათლების სპეციალისტებისა და საზოგადოების დაკვეთა“, – განმარტავს ფსიქოლოგი.

თამაში და შრომა

ნატა მეფარიშვილი ყურადღებას ამახვილებს იმაზეც, რომ ის ბავშვები, რომლებსაც დიდი აუდიტორია ჰყავთ სოციალურ ქსელებში, რეკლამებით გარკვეულ თანხასაც გამოიმუშავებენ. ფსიქოლოგი შიშობს, რომ შესაძლოა წაიშალოს ზღვარი ბავშვისთვის სახალისო აქტივობასა და შრომას შორის.

„პროცესი ხშირად ეტაპობრივად ვითარდება: ვიდეო თავიდან გასართობად იდება, მოგვიანებით კი მოტივაცია მოწონებებსა და ფულზე გადადის. ბავშვი გაუცნობიერებლად ხდება შრომითი პროცესის მონაწილე, მაშინ, როცა მისი ძირითადი საქმიანობა თამაში, თანატოლებთან პირისპირ ურთიერთობა და სწავლა უნდა იყოს. შედეგად ბავშვი მცირე ასაკში შრომობს იმისთვის, რომ მიიღოს მოწონება, ფული და თავი მოაწონოს ადამიანებს, რომლებსაც არც კი იცნობს. ეს არასწორია“, – განმარტავს ის.

პირადი სივრცე და ინფორმირებული თანხმობა

ნატა მეფარიშვილი ამბობს, რომ ბავშვის განვითარების ნორმალური მიმდინარეობას რისკს უქმნის პირადი სივრცის დარღვევაც. სწორედ პირადი სივრცის დარღვევად აფასებს ფსიქოლოგი იმას, რომ ყველა ადამიანს შეუძლია კონკრეტული ბავშვის ყოველდღიურ ცხოვრებას თვალი ადევნოს.

„ბავშვს ინფორმირებული თანხმობის უნარი არ აქვს, ამიტომ ვერ წყვეტს, სურს თუ არა ასეთ აქტივობაში მონაწილეობა. გარდატეხის ასაკამდე ოჯახის წევრები ბავშვისთვის პირველი ავტორიტეტები არიან. როცა მათ მოწონებას უცხო ადამიანების მოწონებაც ემატება, ბავშვის თანხმობა ან უარი მკაფიო აღარ არის“, – განმარტავს მეფარიშვილი.

თანატოლებთან ურთიერთობა და ბულინგის რისკი

ფსიქოლოგი ამბობს, რომ სოციალურ ქსელში ბავშვების ვიდეოებზე დადებით კომენტარებს ხშირად უფროსები წერენ. თუმცა, სხვა ბავშვებს შეიძლება არ ჰქონდეთ იგივე განწყობა. ნატა მეფარიშვილი ამბობს, რომ პოპულარული ბავშვები ბულინგის მომეტებული რისკის ქვეშ არიან.

„ახლობლების, მაგალითად, ბებია-ბაბუის ან ნათესავების დადებითი კომენტარებისგან განსხვავებით, თანატოლები უფრო კრიტიკულები არიან: შეიძლება მათ არ მოეწონოთ მეგობრის საქმიანობა, პირდაპირ გამოხატონ კრიტიკა ან დასცინონ. რისკი მაღალია იმიტომაც, რომ შეუძლებელია იმის კონტროლი, ვინ დააბულინგებს ბავშვს სოციალურ ქსელში აქტიურობის გამო.

ბულინგი და დამცირება ბავშვის ცხოვრებაში ერთ-ერთი ყველაზე ტრავმული და სტრესული გამოცდილებაა. რისკი იზრდება, როდესაც ბავშვი საზოგადოების თვალწინ „სცენაზე“ გამოდის. ბავშვს, რომელიც უწყვეტ დადებით უკუკავშირს მიეჩვია, განსაკუთრებით უჭირს თანატოლის კრიტიკასთან გამკლავება“, – განმარტავს ფსიქოლოგი.

წარუმატებლობასთან გამკლავება

„ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ ყოველთვის წარმატებული, შექებული და „მწვერვალზე“ ვერ იქნება: შეცდომები და წარუმატებლობა ადამიანის ცხოვრების ბუნებრივი ნაწილია, მათთან გამკლავების უნარი კი უნდა ჩამოყალიბდეს ზრდის დროს და უფროსების დახმარებით.

საკითხავია, აცნობიერებენ თუ არა ბავშვის ონლაინ აქტივობაში ჩართული მშობლები, როგორ გაუმკლავდებიან ისინი და ბავშვი სოციალურ ქსელში სავარაუდო წარუმატებლობის შემთხვევას?“ – რიტორიკულ კითხვას სვამს ფსიქოლოგი.

„ბათუმელები“ ესაუბრა ადრეული განვითარების სპეციალისტს, მარიამ ზაქაშვილსაც. მისი თქმით, ბავშვებისთვის სტრესის წყარო შეიძლება გახდეს მუდმივად დადებითი გამოხმაურების მოლოდინიც. ბავშვს გარკვეულ ეტაპზე აუცილებლად ექნება წარუმატებლობა, რაც, ზაქაშვილის თქმით, მისთვის უფრო დიდი იმედგაცრუება შეიძლება აღმოჩნდეს, ვიდრე იმ შემთხვევაში, თუ ის დადებითი შეფასებების ჭარბად მიღებას არ არის მიჩვეული.

„მხოლოდ პოზიტიური კომენტარები ხომ არ იწერება?! მაგრამ, ასეც რომ იყოს და სულ პოზიტიური გამოხმაურებები ჰქონდეს, ამას ეჩვევა ბავშვი. შემდეგ, რაღაც ეტაპზე, მას რაღაც არ გამოუვა და ეს ბევრად უფრო დიდი იმედგაცრუება იქნება მისთვის, ვიდრე ჩვეულებრივ შემთხვევაში იქნებოდა. ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ არა უშავს, თუ რაღაც არ გამოუვა.

პოპულარობა არც თუ მარტივი ზრდასრულისთვის და მით უმეტეს ბავშვისთვის, რომელიც შეიძლება გაუცნობიერებლად აღმოჩნდეს ფართო აუდიტორიის წინაშე. ბავშვს უნდა ჰქონდეს ბავშვური ცხოვრება და არ უნდა ცხოვრობდეს ზრდასრულის ცხოვრებით“, – ამბობს მარიამ ზაქაშვილი.

მარიამ ზაქაშვილი – ბავშვთა ადრეული განვითარების სპეციალისტი

ბავშვთა განვითარების სპეციალისტი საუბრობს იმ გავლენაზე, რაც ე.წ. ინფლუენსერ ბავშვებს სხვა ბავშვებზე შეიძლება ჰქონდეთ. ბავშვებმა, რომლებიც ეკრანებზე უყურებენ თანატოლებს ცხოვრების „იდეალურად შეფუთულ“ ფრაგმენტებს, შეიძლება ჩათვალონ, რომ მათი ცხოვრება ნაკლებად ღირებული, ან საინტერესოა.

„სოციალურ ქსელებში ჩანს, რომ ამ ბავშვებს აქვთ ბევრი სათამაშო, კარგი ტელეფონი და პირობითაც რომ ვთქვათ, „კარგი ცხოვრება“… მაგრამ, ეს ხომ არ არის აბსოლუტურ რეალობა?! არანაკლებ სტრესში შეიძლება აღმოჩნდნენ ის ბავშვები, რომლებიც მათ უყურებენ“, – ამბობს მარიამ ზაქაშვილი.

„ბათუმელების“ ყველა რესპონდენტი ყურადღებას ამახვილებს უფროსების, პირველ რიგში მშობლების პასუხისმგებლობაზე. ასევე საზოგადოების, რომლებიც გარკვეულწილად „მომხმარებლები“ არიან „ინფლუენსერი ბავშვების“ მიერ შექმნილი ვიდეოების. მარიამ ელიაშვილი ამბობს, რომ ხშირად სწორედ უფროსები ახალისებენ ბავშვების ამგვარ ქცევას. თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ დადებითთან ერთად დავინახოთ და შევაფასოთ ის რისკებიც, რაც ამგვარი პრაქტიკის დამკვიდრებას შეიძლება მოჰყვეს.

„ბავშვების ამგვარ აქტივობას შეიძლება ჰქონდეს ბევრი დადებითი მხარე: ინფლუენსერობას და საკუთარი აუდიტორიის ყოლას ფინანსური სარგებელი შეიძლება მოჰქონდეს, ციფრული უნარები განუვითაროს, რაც 21-ე საუკუნეში არსებითად მნიშვნელოვანია, კომუნიკაციის უნარი – აზრის საჯაროდ გამოთქმა, პუბლიკასთან მუშაობა და ა.შ.

ეს, თავის მხრივ, სამეტყველო უნარებსაც კარგად განავითარებს და ა.შ. შეიძლება მშობელს ის მიზანიც ჰქონდეს, რომ დადებითი რეაქციები ბავშვს გაუზრდის თავდაჯერებულობას. ეს დადებითი მხარეები ჩვენ ისედაც ყველამ კარგად ვიცით. თუმცა, მეორე მხრივ, არსებობს რისკები, რომელთა გაუთვალისწინებლობა არ შეიძლება.

ერთ მშვენიერ დღეს გამოჩნდება სხვაზე უფრო ხუჭუჭა, სხვაზე უფრო საყვარელი ბავშვი, რომელიც მეტ ლაიქს დააგროვებს. ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, გარდატეხის ასაკში რომ მიუახლოვდება, ჰორმონალური და ვიზუალური ცვლილებები რაღაც-რაღაცებს შეაფერხებს, რაღაცებს გაართულებს. ამ დროს, თუ მისი მამოძრავებელი მოტივაცია იქნება სხვის თვალში კარგად გამოჩენა, ის დაკარგავს საკუთარ თავს.

ბავშვს უნარები და მიდრეკილებები, ბუნებრივი ინტერესი, შინაგანი კონსტიტუცია შესაძლოა გვერდზე დარჩეს მხოლოდ იმის გამო, რომ შექმნილი დღის წესრიგი კარნახობს, მოვერგო ვიღაცის – მისი აუდიტორიის გემოვნებას“, – ამბობს მარიამ ელიაშვილი.

ნატა მეფარიშვილის მშობლებს ურჩევს, რომ ერთი მხრივ, შეზღუდონ ბავშვების ეკრანთან გატარებული დრო, მეორე მხრივ კი ასწავლონ ტექნოლოგიების საგანმანათლებლო და განმავითარებელი მიზნებისთვის გამოყენება.

„სოციალური ქსელი ბავშვებმა ინფორმაციის მოსაძიებლად, სასწავლად უნდა გამოიყენონ და არა შემოსავლის მისაღებად. ბავშვისთვის ინფლუენსერობა და თანხის გამომუშავებაზე ზრუნვა ნაადრევი, ნაკლებად საჭირო აქტივობაა. სჯობს ბავშვებს თამაშის, სწავლის და ბუნებრივი განვითარების შესაძლებლობა მივცეთ“, – აცხადებს ფსიქოლოგი.