როგორ დაიწყო “შავი ჭირის“ პანდემია შუა საუკუნეებში, რა სიმპტომები აქვს, არსებობს თუ არა მისი საწინააღმდეგო ვაქცინა

“შავი სიკ­ვდი­ლი“ კა­ცობ­რი­ო­ბის ის­ტო­რი­ა­ში ყვე­ლა­ზე გა­მა­ნად­გუ­რე­ბელ პან­დე­მი­ად ით­ვლე­ბა. XIV სა­უ­კუ­ნის შუა წლებ­ში ამ სა­ში­ნელ­მა სენ­მა ევ­რო­პის მო­სახ­ლე­ო­ბის თით­ქმის მე­სა­მე­დი­დან ნა­ხევ­რამ­დე იმ­სხვერ­პლა, შეც­ვა­ლა დე­მოგ­რა­ფი­უ­ლი ვი­თა­რე­ბა, ეკო­ნო­მი­კა და სო­ცი­ა­ლუ­რი სტრუქ­ტუ­რა.

დღეს, რო­დე­საც მე­დი­ცი­ნა გან­ვი­თა­რე­ბუ­ლია, “შავი ჭირი“ აღარ იწ­ვევს მა­სობ­რივ პან­დე­მი­ებს, თუმ­ცა და­ა­ვა­დე­ბა კვლავ არ­სე­ბობს. გთა­ვა­ზობთ ამომ­წუ­რავ გზამ­კვლევს იმის შე­სა­ხებ, თუ რო­გორ და­ი­წყო შავი ჭირი, რა სიმპტო­მე­ბით ხა­სი­ათ­დე­ბა ის და რო­გო­რია მისი მკურ­ნა­ლო­ბი­სა და პრე­ვენ­ცი­ის თა­ნა­მედ­რო­ვე შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი.

რო­გორ და­ი­წყო “შავი ჭირი“ შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში?

და­ა­ვა­დე­ბას იწ­ვევს ბაქ­ტე­რია Yersinia pestis, რო­მე­ლიც ბუ­ნებ­რი­ვად ცირ­კუ­ლი­რებს ვე­ლურ მღრღნე­ლებ­ში (ვირ­თხე­ბი, ციყ­ვე­ბი) და გა­და­დის მათ­ზე პა­რა­ზი­ტი­რე­ბა­დი რწყი­ლე­ბის მეშ­ვე­ო­ბით. პან­დე­მია XIV სა­უ­კუ­ნის 30-40-იან წლებ­ში ცენ­ტრა­ლურ აზი­ა­ში და­ი­წყო. აბ­რე­შუ­მის სა­ვაჭ­რო გზე­ბი­თა და მონ­ღოლ­თა არ­მი­ის გა­და­ად­გი­ლე­ბით ბაქ­ტე­რი­ამ შავ ზღვამ­დე მი­აღ­წია.

1. კა­ფას ალყა (1346 წ.): ის­ტო­რი­ულ წყა­რო­ებ­ზე დაყ­რდნო­ბით, ყი­რი­მის ქა­ლაქ კა­ფას (დღე­ვან­დე­ლი ფე­ო­დო­სია) ალ­ყი­სას მონ­ღოლ­თა ჯარ­მა ჭი­რით გარ­დაც­ვლი­ლი ჯა­რის­კა­ცე­ბის ცხედ­რე­ბი კა­ტა­პულ­ტე­ბით ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ში გა­და­ის­რო­ლა, რაც ბი­ო­ლო­გი­უ­რი ომის ერთ-ერთ პირ­ველ მა­გა­ლი­თად ით­ვლე­ბა.

2. ევ­რო­პა­ში შეჭ­რა: 1347 წელს კა­ფა­დან გაქ­ცე­უ­ლი ხო­მალ­დე­ბი სი­ცი­ლი­ა­ში, პორტ მე­სი­ნა­ში შე­ვიდ­ნენ. გე­მებ­ზე იმ­ყო­ფე­ბოდ­ნენ ინ­ფი­ცი­რე­ბუ­ლი მე­ზღვა­უ­რე­ბი და ვირ­თხე­ბი. რამ­დე­ნი­მე წე­ლი­წად­ში ინ­ფექ­ცია ელ­ვის სის­წრა­ფით გავ­რცელ­და მთელ ევ­რო­პა­ში, ჩრდი­ლო­ეთ აფ­რი­კა­სა და ახლო აღ­მო­სავ­ლეთ­ში.

რა სიმპტო­მე­ბი აქვს შავ ჭირს?

ბაქ­ტე­რია Yersinia pestis ადა­მი­ა­ნის ორ­გა­ნიზ­მში შეჭ­რის გზე­ბის მი­ხედ­ვით სამ ძი­რი­თად ფორ­მას იწ­ვევს. თი­თო­ე­ულს თა­ვი­სი და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი ნიშ­ნე­ბი აქვს:

ბუ­ბო­ნუ­რი ჭირი (ყვე­ლა­ზე გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი) - გა­და­ე­ცე­მა ინ­ფი­ცი­რე­ბუ­ლი რწყი­ლის ნაკ­ბე­ნის­გან და ახა­სი­ა­თებს სა­ზარ­დუ­ლის, იღ­ლი­ის ან კის­რის ლიმ­ფუ­რი კვან­ძე­ბის მკვეთ­რი გა­დი­დე­ბა და მტკივ­ნე­უ­ლი შე­შუ­პე­ბა (“ბუ­ბო­ნე­ბი“), მა­ღა­ლი სი­ცხე (39–40°C), კან­კა­ლი, თა­ვის ტკი­ვი­ლი.

სეპ­ტი­კუ­რი ჭირი - გა­და­ე­ცე­მა ბაქ­ტე­რი­ის პირ­და­პირ სის­ხლში მოხ­ვედ­რით და ახა­სი­ა­თებს სის­ხლის მო­წამ­ვლა (სეფ­სი­სი), მუც­ლის ტკი­ვი­ლი, ში­ნა­გა­ნი და გა­რე­გა­ნი სის­ხლდე­ნა, ქსო­ვი­ლე­ბის (თი­თე­ბის, ცხვი­რის) კვდო­მა და გა­შა­ვე­ბა (სა­ი­და­ნაც წარ­მო­იშ­ვა სა­ხელ­წო­დე­ბა “შავი ჭირი“).

ფილ­ტვის­მი­ე­რი ჭირი (ყვე­ლა­ზე სა­ში­ში) - გა­და­ე­ცე­მა ჰა­ერ­წვე­თო­ვა­ნი გზით და ახა­სი­ა­თებს მკვეთ­რად გა­მო­ხა­ტუ­ლი პნევ­მო­ნია, ქო­ში­ნი, გულ­მკერ­დის ტკი­ვი­ლი, ხვე­ლა სის­ხლი­ა­ნი ნახ­ვე­ლით. მკურ­ნა­ლო­ბის გა­რე­შე ფა­ტა­ლუ­რი შე­დე­გი 24-48 სა­ათ­ში დგე­ბა.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ დიახ, შავი ჭი­რის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გო ვაქ­ცი­ნა არ­სე­ბობს, თუმ­ცა ის არ შე­დის მო­სახ­ლე­ო­ბის მა­სობ­რი­ვი ან გეგ­მუ­რი ვაქ­ცი­ნა­ცი­ის კა­ლენ­დარ­ში.

ვაქ­ცი­ნა ფარ­თო სა­ზო­გა­დო­ე­ბას მა­სობ­რი­ვად არ უტარ­დე­ბა რად­გან თა­ნა­მედ­რო­ვე მსოფ­ლი­ო­ში “შავი ჭირი“ იშ­ვი­ა­თია და ძი­რი­თა­დად ლო­კა­ლურ ენ­დე­მურ კე­რებ­ში (მაგ. მა­და­გას­კარ­ში, კონ­გოს დე­მოკ­რა­ტი­ულ რეს­პუბ­ლი­კა­სა და პე­რუ­ში) ფიქ­სირ­დე­ბა.

ამას­თან ვაქ­ცი­ნე­ბი უზ­რუნ­ველ­ყო­ფენ მხო­ლოდ მოკ­ლე­ვა­დი­ან იმუ­ნი­ტეტს, ძი­რი­თა­დად ბუ­ბო­ნუ­რი ფორ­მის წი­ნა­აღ­მდეგ, ხოლო ყვე­ლა­ზე სა­ში­ში - ფილ­ტვის­მი­ე­რი ფორ­მის მი­მართ ნაკ­ლე­ბად ეფექ­ტუ­რია.

ვაქ­ცი­ნა­ცია უტარ­დე­ბათ მხო­ლოდ მა­ღა­ლი რის­კის ჯგუ­ფებს - ლა­ბო­რა­ტო­რი­ის პერ­სო­ნალს, რომ­ლე­ბიც უშუ­ა­ლოდ მუ­შა­ო­ბენ ბაქ­ტე­რი­ის ცო­ცხალ კულ­ტუ­რებ­თან, და სა­ვე­ლე მკვლევ­რებს ენ­დე­მურ რე­გი­ო­ნებ­ში.

რო­გორ ებ­რძვის თა­ნა­მედ­რო­ვე მე­დი­ცი­ნა შავ ჭირს?

მთა­ვა­რი გარ­ღვე­ვა შავი ჭი­რის მკურ­ნა­ლო­ბა­ში ან­ტი­ბი­ო­ტი­კე­ბის აღ­მო­ჩე­ნა გახ­და.

დღეს, თუ მკურ­ნა­ლო­ბა პირ­ვე­ლა­დი სიმპტო­მე­ბის გა­მოვ­ლე­ნი­დან პირ­ვე­ლი 24 სა­ა­თის გან­მავ­ლო­ბა­ში იწყე­ბა, და­ა­ვა­დე­ბა ეფექ­ტუ­რად იკურ­ნე­ბა ან­ტი­ბი­ო­ტი­კე­ბით. ად­რე­ულ ეტაპ­ზე და­წყე­ბუ­ლი თე­რა­პია სიკ­ვდი­ლი­ა­ნო­ბის მაჩ­ვე­ნე­ბელს 5-10%-მდე ამ­ცი­რებს.

“შავი ჭირი“ კა­ცობ­რი­ო­ბის ის­ტო­რი­ის ერთ-ერთი ყვე­ლა­ზე ბნე­ლი ფურ­ცე­ლია, თუმ­ცა თა­ნა­მედ­რო­ვე ჰი­გი­ე­ნამ, მღრღნე­ლე­ბის კონ­ტროლ­მა და ეფექ­ტურ­მა ან­ტი­ბი­ო­ტი­კებ­მა ის გლო­ბა­ლუ­რი საფრ­თხი­დან მარ­თვად სა­მე­დი­ცი­ნო შემ­თხვე­ვად აქ­ცი­ეს.