რა ჩამოჰქონდათ თბილისში სავაჭროდ - ქალაქი, სადაც აღმოსავლეთი და დასავლეთი ხვდებოდა

დღეს ძნელი წარმოსადგენია, რომ თბილისი ოდესღაც ქალაქი იყო, სადაც ბაზარში მისულ ადამიანს შეიძლება ერთ დღეს ირანიდან ჩამოტანილი აბრეშუმი ენახა, დაღესტნური ნაბადი, თურქული ქსოვილი, რუსული ლითონის ნაწარმი და ადგილობრივი ქართველი ხელოსნის დამზადებული სპილენძის ჭურჭელი.

ძველი თბილისი მხოლოდ საცხოვრებელი ქალაქი არ ყოფილა. ის ვაჭრობის ქალაქი იყო - ადგილი, სადაც ერთმანეთს ხვდებოდა სხვადასხვა ქვეყნის ვაჭარი, ხელოსანი, მეკარავანე და მყიდველი.

ქალაქის მთავარი სავაჭრო ცენტრი იყო მეიდანი, დღევანდელი ვახტანგ გორგასლის მოედნის მიდამოებში. მის გარშემო იყო განლაგებული დუქნები, სახელოსნოები და სხვადასხვა საქონლით მოვაჭრეთა რიგები. მოედანზე საკუთარი ადგილები ჰქონდათ მეთევზეებს, ყასბებს, მენაბდეებს, მექუდეებსა და სხვა მოვაჭრეებს. საქონლის გასანაწილებლად კი მოედნის შუაგულში დიდი სასწორი - "ყაფანი" - იდგა. ქალაქი, სადაც საქონელი ქარავნებით მოდიოდა. თბილისში საქონლის შემოტანა მარტივი საქმე არ იყო.

რკინიგზამდე პერიოდში ვაჭრობის ერთ-ერთი მთავარი საშუალება ქარავანი იყო. საქონელი გადაადგილდებოდა ცხენებით, ჯორებით, აქლემებითა და ურემებით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო თბილისსა და ირანის ქალაქებს შორის არსებული სავაჭრო გზები.

XVIII საუკუნეში თბილისელი ვაჭრები აქტიურად ვაჭრობდნენ ირანისა და ამიერკავკასიის ქალაქებთან. დარიალის გზის გააქტიურების შემდეგ კი ქართველი ვაჭრები რუსულ ქალაქებშიც გავიდნენ - მოზდოკში, ყიზლარში, ასტრახანში, შემდეგ კი ნიჟნი-ნოვგოროდსა და მოსკოვში.

ეს იმას ნიშნავდა, რომ თბილისი თანდათან უფრო დიდი სავაჭრო ქსელის ნაწილი ხდებოდა.

ირანიდან - აბრეშუმი, ქსოვილები და აღმოსავლური გემოები

თბილისში შემოსული საქონლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულება ირანი იყო.

1809 წლის მონაცემებში საკმაოდ დეტალური სურათი ჩანს. ხოიდან, თავრიზიდან, ქაშანიდან, ისპაჰანიდან და სხვა ირანული ქალაქებიდან შემოდიოდა დიდი რაოდენობით აბრეშუმი და ბამბის ქსოვილები, მაგრამ მხოლოდ ქსოვილებით არ შემოიფარგლებოდა ეს ვაჭრობა.

ირანიდან თბილისში მოდიოდა ყავა, ნუში, პილპილი, ქიშმიში, ხმელი ხილი და ლურჯი საღებავი. იმავე პერიოდის მონაცემებით, ირანის ქალაქებიდან აღმოსავლეთ საქართველოში შემოსული საქონლის ღირებულება ასეულობით ათას მანეთს აღწევდა.

შეიძლება ითქვას, რომ ძველი თბილისის ბაზარში აღმოსავლეთის გემოებიც იყიდებოდა - სანელებლები, ხმელი ხილი, ყავა და სხვა პროდუქტი, რომელიც ადგილობრივ ყოველდღიურ ცხოვრებაში ხვდებოდა.

ერევნიდან - ბამბა

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო მიმართულება იყო ერევანიც. 1809 წლის ოფიციალურ სტატისტიკაში აღნიშნულია, რომ ერევნიდან ყოველწლიურად თბილისში და აღმოსავლეთ საქართველოში შემოდიოდა დაახლოებით 30 ათასი ფუთი ბამბა, რომლის ღირებულებაც დაახლოებით 250 ათას მანეთს შეადგენდა.

ბამბა მხოლოდ გასაყიდი პროდუქტი არ იყო. ის თბილისური წარმოებისთვისაც მნიშვნელოვანი ნედლეული ხდებოდა. ქალაქში არსებობდა საფეიქრო და სხვა საწარმოები, რომლებიც იმპორტირებულ და ადგილობრივ ნედლეულს იყენებდნენ.

შირვანი, შექი და ნუხა - აბრეშუმის გზა

დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიიდანაც შემოდიოდა მნიშვნელოვანი საქონელი.

ნუხიდან, შექიდან და შემახიდან თბილისში მოდიოდა აბრეშუმი. ეს ბუნებრივიც იყო - რეგიონი დიდი ხნის განმავლობაში დაკავშირებული იყო აბრეშუმის წარმოებასა და ვაჭრობასთან. აბრეშუმი კი თბილისისთვის უბრალოდ ერთი საქონელი არ ყოფილა.

ის იყო მთელი ეკონომიკური ჯაჭვის ნაწილი: ნედლეული მოდიოდა ქალაქში, მუშავდებოდა, იქმნებოდა ნართი და ქსოვილი, შემდეგ კი ნაწარმი სხვა ბაზრებზე გადიოდა.

თბილისში აბრეშუმის წარმოების განვითარებას მოგვიანებით საწარმოებიც შეუწყობდა ხელს. მაგალითად, 1826 წელს ფრანგმა ნეგოციანტმა კასტელამ თბილისში აბრეშუმსართავი საწარმო გახსნა, რომლის პროდუქციაც რუსეთის საფეიქრო ფაბრიკებისთვის იყო განკუთვნილი.

დაღესტნიდან - ნაბადი

თბილისის ბაზარში კავკასიის მთიანეთიდანაც შემოდიოდა საქონელი. დაღესტნიდან და შირვანიდან ჩამოჰქონდათ ნაბდები. ნაბადი იმ დროის ცხოვრებაში პრაქტიკული ნივთი იყო - ის გამოიყენებოდა როგორც ტანსაცმელი, ასევე სიცივისა და წვიმისგან დასაცავი საშუალება. ამიტომ ძველი თბილისის ბაზარი მხოლოდ ფუფუნების საგნების ადგილი არ ყოფილა. იქ იყიდებოდა ყველაფერი, რაც ქალაქის მცხოვრებს ყოველდღიურ ცხოვრებაში სჭირდებოდა.

თურქეთის მიმართულება - ქსოვილი, ფოლადი და სხვა საქონელი

ოსმალეთის ტერიტორიებიდან თბილისისკენაც მოძრაობდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო ნაკადი.

XVIII საუკუნის ბოლოსა და XIX საუკუნის დასაწყისის მონაცემებში თურქეთიდან შემოსულ საქონელს შორის სახელდება ბამბის ქსოვილები, ფოლადი, ტყვია, ნალები და სხვა პროდუქცია. ეს უკვე გვიჩვენებს, რამდენად მრავალფეროვანი იყო თბილისის ბაზარი.

ერთ დუქანში შეიძლებოდა ქსოვილი გეყიდა, მეორეში - ლითონის ნივთი, სხვაგან - სანელებელი ან ხმელი ხილი.

რუსეთიდან - ახალი ტიპის საქონელი

დარიალის გზის გააქტიურებამ თბილისს ჩრდილოეთის მიმართულებაც უფრო მჭიდროდ დაუკავშირა. თბილისელი ვაჭრები მოზდოკისა და ყიზლარის გავლით ასტრახანს, ნიჟნი-ნოვგოროდსა და მოსკოვს უკავშირდებოდნენ.

XIX საუკუნეში რუსეთთან ვაჭრობა კიდევ უფრო გაფართოვდა. თბილისში შემოდიოდა რუსული წარმოების სხვადასხვა საქონელი, ხოლო თბილისიდან რუსეთის მიმართულებით გადიოდა ადგილობრივი ნაწარმი.

თბილისის ეკონომიკის შესახებ ენციკლოპედიური მონაცემები აღნიშნავს, რომ XIX საუკუნის დასაწყისში თბილისელი ვაჭრები რუსეთში აგზავნიდნენ ბამბის ნართს, ბეწვეულს, ნედლ და ამოხვეულ აბრეშუმს, შალს, საფეიქრო ნაწარმს, ენდროს, სპილენძსა და სპილენძის ნაკეთობებს. ანუ თბილისი მხოლოდ იმპორტის ქალაქი არ ყოფილა - ის საკუთარი პროდუქციითაც ამარაგებდა სხვა ბაზრებს.

თბილისიდან რუსეთში - სპილენძი, აბრეშუმი და ბეწვეული

განსაკუთრებით საინტერესოა სპილენძის ისტორია. ადგილობრივი წარმოების სპილენძსა და მისგან დამზადებულ ნივთებს დიდი გასავალი ჰქონდა. ქალაქში არსებობდა ხელოსანთა მრავალი სახელოსნო, სადაც სხვადასხვა სახის საყოფაცხოვრებო ნივთები მზადდებოდა.

ასევე მნიშვნელოვანი იყო აბრეშუმი, ბამბის ნაწარმი, შალი და ბეწვეული.

ამგვარად, თბილისი ერთგვარი სავაჭრო გადამყვანი გახდა - ერთი მხრიდან შემოდიოდა ნედლეული და მზა პროდუქცია, ქალაქში კი ის იყიდებოდა, მუშავდებოდა ან სხვა მიმართულებით იგზავნებოდა.

ევროპა თბილისამდე - და შემდეგ თბილისიდან აღმოსავლეთისკენ

XIX საუკუნეში თბილისი თანდათან უფრო მჭიდროდ დაუკავშირდა ევროპულ ბაზარსაც. ევროპული საქონელი საქართველოში ძირითადად ფოთის ნავსადგურის გავლით შემოდიოდა. თბილისიდან კი ის კავკასიისა და აღმოსავლეთის სხვა ბაზრებისკენ ნაწილდებოდა.

ვაჭრები ევროპულ ბაზრებზეც ჩადიოდნენ. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში თბილისელი მოვაჭრეები ლაიფციგის ბაზრობაზეც ყიდულობდნენ ევროპულ სამრეწველო საქონელს და შემდეგ მას საქართველოში და სპარსეთში ყიდდნენ.

ეს უკვე სხვა თბილისს გვიჩვენებს - ქალაქს, რომელიც მხოლოდ რეგიონულ ბაზრად აღარ კმაყოფილდებოდა.

ერთი ბაზარი - უამრავი ქალაქი

თუ ძველი თბილისის სავაჭრო რუკას წარმოვიდგენთ, ის დაახლოებით ასე გამოიყურება:

ირანი → თბილისი

აბრეშუმი, ბამბის ქსოვილები, ყავა, ნუში, სანელებლები, ხმელი ხილი.

შირვანი, შექი, ნუხა → თბილისი

აბრეშუმი.

დაღესტანი → თბილისი

ნაბადი და სხვა მთის პროდუქცია.

თურქეთის მიმართულება → თბილისი

ქსოვილები, ფოლადი, ტყვია, ნალები და სხვა საქონელი.

რუსეთი → თბილისი

სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო საქონელი.

ევროპა → თბილისი

სხვადასხვა სამრეწველო და ძვირფასი საქონელი, რომელიც ფოთის ნავსადგურის გავლით შემოდიოდა.

ხოლო თბილისიდან სხვადასხვა მიმართულებით გადიოდა აბრეშუმი, ბამბის ნაწარმი, ბეწვეული, შალი, სპილენძი და სხვა ადგილობრივი პროდუქცია.

და სად იყრიდა თავს ყველაფერი?

ძველი თბილისის სავაჭრო ცხოვრების ცენტრად მეიდანი რჩებოდა. იქ ერთმანეთის გვერდით არსებობდა სხვადასხვა პროფილის დუქნები და სახელოსნოები. მოედანს უკავშირდებოდა სხვა სავაჭრო ქუჩებიც, ხოლო ქარვასლები ვაჭრებისა და მათი საქონლისთვის მნიშვნელოვან სივრცეებს წარმოადგენდა.

ქარავანი ქალაქში შემოდიოდა.

საქონელი ნაწილდებოდა.

მოვაჭრე თავის დუქანში მიდიოდა.

მყიდველი ბაზარში გამოდიოდა.

და თბილისი ისევ აგრძელებდა თავის მთავარ საქმეს - სხვადასხვა სამყაროს ერთმანეთთან დაკავშირებას.

თბილისი - ქალაქი, რომელიც საქონელთან ერთად ამბებსაც იღებდა

ძველი ვაჭრისთვის გზა მხოლოდ ფულის შოვნა არ იყო. ვაჭარი გადაადგილდებოდა ქალაქიდან ქალაქში, ქვეყნიდან ქვეყანაში. მას თან მიჰქონდა საქონელი, მაგრამ უკან მოჰქონდა ინფორმაცია - ფასები, ამბები, სიახლეები, მოდები, უცხო ქალაქების გამოცდილება.

ამიტომ თბილისის ბაზარი მხოლოდ ეკონომიკური სივრცე არ იყო. ის იყო ადგილი, სადაც ერთმანეთს ხვდებოდა სხვადასხვა კულტურა. აქ შეიძლებოდა ირანელი, სომეხი, ქართველი, რუსი, თურქი და სხვა წარმოშობის ვაჭრების შეხვედრა. თბილისიც სწორედ ამ მრავალფეროვანი მოძრაობის შედეგად ყალიბდებოდა.

ქალაქის სავაჭრო ქსელის მასშტაბი განსაკუთრებით კარგად ჩანს XIX საუკუნის მეორე ნახევრის მონაცემებში: თბილისის სავაჭრო ქსელი დაახლოებით 2 400 სავაჭრო საწარმოსა და 14 ქარვასლას მოიცავდა.

ძველი თბილისის ყველაზე საინტერესო ამბავი

დღეს, როცა ძველ თბილისს ვუყურებთ, ხშირად გვახსენდება აივნები, ვიწრო ქუჩები, აბანოები და ხის სახლები, მაგრამ ამ ქალაქის მეორე სახე ბაზარში უნდა ვეძებოთ - იქ, სადაც დილით ქარავანი ჩამოდიოდა.

სადაც ირანული აბრეშუმი იშლებოდა.

სადაც ნაბადს ყიდდნენ.

სადაც თურქულ ქსოვილს სინჯავდნენ.

სადაც რუსულ საქონელს ათვალიერებდნენ.

სადაც თბილისელი ხელოსანი საკუთარ ნაწარმს სთავაზობდა მყიდველს.

და სადაც საქონელთან ერთად ქალაქში ახალი ამბებიც შემოდიოდა.

თბილისი სწორედ ამიტომ იყო სავაჭრო გზების ქალაქი - აქ მხოლოდ ნივთები არ იყიდებოდა. აქ ერთმანეთს ხვდებოდა ადამიანები, ენები, კულტურები და მთელი რეგიონების ეკონომიკური ინტერესები.

თბილისის ისტორიისთვის ვაჭარი მხოლოდ დუქნის პატრონი არ იყო. ის იყო ადამიანი, რომელიც ქალაქს მსოფლიოს სხვადასხვა მიმართულებასთან აკავშირებდა.