სიტყვასიტყვით ბერძნულად იოანეს ცნობილი პასაჟი (12: 31) ასე ჟღერს: “νῦν κρίσις ἐστὶν τοῦ κόσμου” – “ახლა დადგა ამ კოსმოსის კრისისი”. კოსმოსი კლასიკურ ქართულ ენაზე ითარგმნება, როგორც “სოფელი” (ე.ი. – სამყარო), ხოლო კრისისი – როგორც “განსჯა”.
კარგა ხანია, რაც ესქატოლოგიური “კრისისი” სამედიცინო დისკურსში “კრიზისად” გარდაიქმნა და ამა თუ იმ ორგანიზმის ისეთ მდგომარეობას აღნიშნავს, როცა ის ან დაიღუპება, ან გადარჩება. თუმცა, როცა კულტურისა თუ ცივილიზაციის კრიზისზე ვსაუბრობთ, სამედიცინო დისკურსის მიღმა ყრუდ მაინც ისმის ესქატოლოგიური ინტონაცია.
მაშასადამე, განსჯა და სასამართლო ესქატოლოგიურ ფინალობაზე მიგვითითებს. ჩვენ ქვემოთ შევეცდებით ამა თუ იმ სამყაროს კრიზისისა და დასასრულის რამდენიმე ქეისის ჩვენებას.
შესავალი: ტაძარი და იმპერია – ორი სამყარო
სამი სინოპტიკური სახარების კითხვისას კარგად ჩანს, რომ პირველი თაობის ქრისტიანებისათვის ტაძრის დანგრევა და ჟამთა აღსასრული – ჩვენი უფლის მეორედ მოსვლა, ფაქტობრივად, ერთი გაბმული ხდომილებაა – სამივე სახარების შემდგენელთა დისკურსში ტაძრის დანგრევა ბუნებრივად გადაიზრდება სამყაროს აღსასრულში.
აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ მეოთხე სახარება სხვა ვითარებას წარმოგვიდგენს – საყვარელმა მოწაფემ, ტრადიციის თანახმად (რასაც სრულად იზიარებს უახლესი ტექსტოლოგიური კვლევებიც), თავისი მოწმობა ყველაზე გვიან – I საუკუნის ბოლოს დაწერა. ამიტომაც, ტაძარი, როგორც მეტაფიზიკური ფენომენი, იოანეს სახარებაში მთლიანად ჩანაცვლებულია აღმდგარი უფლის მისტიკური სხეულით.
თუმცა, ცხადია, ტაძრის დანგრევა ქრისტიანებისთვისაც, გარკვეულწილად, ესქატოლოგიური ნიშანი იყო – ახდა უფლის წინასწარმეტყველება – იუდეველთა სახლი დაცარიელდა (მათე, 23: 38; ლუკა, 13: 34).
რა თქმა უნდა, იუდეველთათვის ეს იყო სრული შოკი – ეს იყო იუდეური კულტურის გულისგულის განადგურება: შეწყდა მსხვერპლშეწირვები, დასრულდა მღვდელთმთავრობის ინსტიტუტი, ღმრთის დიდებამ კი საბოლოოდ დატოვა თავისი სამყოფელი (De belo judaico, VI, 5, 3).
არანაკლები შოკი გამოიწვია 410 წელს (AD) გოთების მიერ რომის აღებამ და მისმა დანგრევამ.
ტაძრის დანგრევას იოსებ ფლავიოსის ისტორიული თხზულება ეძღვნება – “De bello Judaico” (75 წ.), ხოლო რომის აღებას – წმ. ავგუსტინეს “De Civitate Dei” (413-426 წწ.).
თუმცა, ისიც უნდა ითქვას, რომ ახალი აღთქმის ესქატოლოგიური დისკურსი არა მხოლოდ ტაძრის დანგრევას წინასწარმეტყველებს, არამედ ჟამთა აღსასრულამდე – დიდი გლობალური იმპერიის დანგრევასაც, რომელსაც სიმბოლურად, იოანეს გამოცხადების მიხედვით, ბაბილონი ეწოდება, ხოლო ამ სრულიად გამჭვირვალე სიმბოლიზმის მიღმა იგივე რომის იმპერია სრულიად არაორაზროვნად იკითხება.
ტაძარიც და იმპერიაც შეიძლება გავიაზროთ, როგორც სამყარო – როგორც ჰაიდეგერისეული, ისე – ვიტგენშტაინის გაგებით – სამყარო, როგორც ჩემი (ჩვენი – ე.ი. დაზაინის) ყოფნისა და გაგების ჰორიზონტი. ერთ შემთხვევაში თვალი (მეტაფიზიკური სუბიექტი) – ესაა ჩემი სამყაროს საზღვარი, ხოლო მეორე შემთხვევაში, სამყარო მთავრდება, როცა მე (დაზაინს) პრინციპულად აღარ შემიძლია მისი ჰერმენევტიკა.
მაშასადამე, ტაძარი და იმპერია მთავრდება, როცა შესაბამისი ქრონოტოპოსი ცარიელდება საზრისისაგან – ერთ შემთხვევაში საზრისი – ესაა უფლის დიდება, ხოლო მეორე შემთხვევაში – urbs et orbs (Рим и Мир) – როგორც იმპერიის ისტორიული განცდის არქეტიპული ფიგურა.
1. ისტორიის საზრისი და სამყაროს დასასრული
25 წელი შესრულდა იუგოსლავიის დაბომბვიდან. როგორც ვხედავთ, ამ პერიოდის განმავლობაში სამყარო არათუ შეიცვალა, არამედ ერთი სამყარო დაინგრა და ჩვენ თვალწინ ახალი იბადება.
რა ახასიათებს ამ ახალ სამყაროს? იქნებ ის, რასაც ერნსტ იუნგერი interim-ს უწოდებდა? – როცა ღმერთები ისევ შორს არიან, მაგრამ ტიტანების ძალმოსილებაც მცირდება?
მოდით, გავიხსენოთ ერთი საინტერესო ქეისი – 1989 წლის დასაწყისის საბჭოთა-ამერიკული ტელეხიდი, რომელსაც საბჭოთა მხრიდან მერაბ მამარდაშვილი უძღვებოდა. ამერიკული მხრის ძირითადი მესიჯი და წუხილი – ეს იყო ბირთვული კატასტროფის ესქატოლოგიური შიში-მოლოდინი, რაზეც საბჭოთა მხარეს, უბრალოდ, შინაგანად ეცინებოდა, მაგრამ თავს იკავებდა. საბჭოთა მხარეს ძალიან ზუსტად ესმოდა ერთი რამ, რომ საბჭოთა პროექტი დამთავრდა, რომ ესაა – სიმულაკრი. ამიტომაც, ჩვენი ინტელიგენცია (ანუ – საბჭოთა ინტელექტუალები) სერიოზულად ვეღარ აღიქვამდა ამერიკელთა აპოკალიფსურ შიშებს.
საკმაოდ მალე (მამარდაშვილი ამას უკვე ვეღარ მოესწრო) საბჭოთა კავშირის ხილული დანგრევა და საბჭოთა იდეის დასასრული – ისტორიის დასასრულის მეტაფორით გამოიხატა (ფუკუიამა, 1992 წ.), რაც მცდარი აღმოჩნდა. სიმართლესთან საკმაოდ ახლოს მხოლოდ ემანუელ უოლერსტაინი მივიდა, რომელმაც აღნიშნა, რომ კომუნიზმის დასასრული ლიბერალური პარადიგმის დასასრულსაც მიანიშნებს (1999 წ.), თუმცა, ამ პროგნოზის ხილული კონტურები სწორედ ახლა – თითქმის 30 წლის შემდეგ გამოჩნდა.
შეიძლება ითქვას, რომ უკრაინულმა ომმა დაგვანახა ლიბერალური პარადიგმის ექსისტენციური ბოლოვადობა და დასავლური ცივილიზაციის დასასრულის ესკიზი. თუმცა, ესქატოლოგიური შიშები დღეს უკვე აღარ არის კონცენტრირებული რომელიმე მხარეს. ამის შესახებ დღეს უფრო წმინდა საყდარი საუბრობს, რაც, ალბათ, ყველაზე უფრო მართებული და ლეგიტიმურია.
2. ევროპული პარადიგმის ქართული ეპილოგი
1988 წლის შემოდგომისას თბილისური ცხოვრების ჩვეული მდოვრე და სამხრეთულად აუჩქარებელი რიტმი უეცრად დაირღვა, მასში რაღაც შინაგანად მოყანყალდა და გადატყდა… შემოიჭრა ის, რაც ჩვენთვის მანამდე სრულიად უცხო იყო – უხამსი ისტერია… პირობითი “არაფორმალი” ამ ახალი ინტონაციის მთავარი გამოხატულება თუ განსახიერება გახდა…
ცხადია, ნებისმიერი ადამიანისათვის ერთ-ერთი ყველაზე რთული რამ – ესაა უსაზრისობა – მაგალითად, როცა არ გესმის ისტორიულ მოვლენათა მნიშვნელობა, მათი შინაგანი სინტაქსი…
ცხადია, ჩვენ ამ “ახალ ქართველს” დასავლური პარადიგმის შიგნიდან ვუპირისპირდებოდით. ჩვენ დემოკრატები ვიყავით, ხოლო ის – დიქტატორი იყო. ჩვენ მიგვაჩნდა, რომ საერთო მტერი – ესაა საბჭოთა სისტემა, მაგრამ – არა რუსეთი, რადგანაც, ჩვენი იმდროინდელი პოზიციიდან, რუსი ხალხიც საბჭოთა სისტემის ისეთივე მსხვერპლი იყო, როგორც – ქართველი, სომეხი თუ უკრაინელი ხალხები.
საგულისხმოა, რომ, დაახლოებით, 15 წლის შემდეგ – 2007 წლის 7 ნოემბრიდან მოყოლებული – სააკაშვილის რეჟიმთან დაპირისპირებაც სწორედ დასავლური პარადიგმის შიგნიდან დაიწყო. ჩვენ “ვარდების რეჟიმს” ვუპირისპირდებოდით, როგორც – “ჭეშმარიტი ევროპელები”.
2022 წლის ზაფხულის დამდეგს ეს ევროპული პარადიგმა ხელში საბოლოოდ შემოგვაცვდა და ის ნაფლეთებად იქცა. 2023 წლის ბოლოსათვის კი, როცა საქართველომ ევროკავშირის კანდიდატი ქვეყნის სტატუსი მიიღო, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ამას სარკასტული ხუმრობებითა და სრული პოლიტიკური ცინიზმით შეხვდა. ევროპულმა პარადიგმამ და ევროპულმა იდენტობამ საქართველოში საზრისიც დაკარგა და მნიშვნელობაც.
3. “ჟამთა აღსასრული”, როგორც მეტაისტორიული ქრონოტოპოსი
“ჟამთა აღსასრული” – ესაა ესქატოლოგიური ფინალობის აღმნიშვნელი სახე-სიმბოლო, რომელიც დროითობას მარადისობით, ხოლო ისტორიულ პროცესს საბოლოო “მეშვიდე დღით” ანაცვლებს.
ისტორიული კატაკლიზმები, გარკვეულწილად, “ბოლო ჟამის” პრეფიგურაციას წარმოადგენს – ისტორიაში დგება წამი, რომელსაც თითქოს ეცემა “ჟამთა აღსასრულის” ჩრდილი.
ერთი ასეთი ქეისი მინდა წარმოვადგინო: ერაყის ომის დროს (2003 წ.) აშშ-ში ვიყავი, ბერკლის უნივერსიტეტში. მთელი ოფიციალური პროპაგანდის მანქანა და მისი მუშაობა იქითკენ იყო მიმართული, რომ სადამ ჰუსეინს ქიმიური იარაღი აქვს, რომელიც მთელ კაცობრიობას აპოკალიფსური ფინალით ემუქრება. ერაყი დაანგრიეს, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ სადამ ჰუსეინს თურმე ასეთი იარაღი არ ჰქონია. ჩემი ამერიკელი მეგობარი პოლ მანინგი მიმტკიცებდა, რომ ბუშის ადმინისტრაცია საგანგებოდ ემზადებოდა ომისთვის 2001 წლის 11 სექტემბრის შემდეგ და ამიტომ, პოლი თავიდანვე დარწმუნებული იყო, რომ ეს ყოველივე (ქიმიური იარაღის ნარატივი) “ფეიქია”.
სწორედ იმ დროს დავინახე, რომ დასავლური ცივილიზაცია მთავრდება, ხოლო ისტორიის ერთადერთი სუბიექტი – ესაა ეკლესია და რომ შეუძლებელია ადამიანური ორგანიზაცია 2000 წლის მანძილზე მუდმივ ქაოსში ინარჩუნებდეს თავის იდენტობას; დავინახე ღმერთის მოქმედება ისტორიაში თავისი ეკლესიისა და მისი წმინდანების მეშვეობით; დავინახე ის, რაც ახლაც ხდება – უკრაინული ომის სახით – ამას ხომ ვერავინ წარმოიდგენდა, რომ დასავლეთი ასეთი მყიფე აღმოჩნდებოდა…
ასე რომ, ისტორიული კატასტროფები ყველაზე კარგად გვიჩვენებენ ღმერთის არსებობას და მის მოქმედებას ისტორიაში…
4. ბენედიქტე და ფრანცისკე, როგორც ორი არქეტიპული ფიგურა
ბენედიქტე XVI-ის გადადგომა (2013 წლის თებერვალი) ჩემთვის, როგორც რომის ეკლესიის რიგითი, მაგრამ თანმიმდევრული წევრისათვის, ცხადია, მოულოდნელი იყო.
თუმცა, “უკანა რიცხვით”, რა თქმა უნდა, აშკარად დავინახე რამდენიმე მესიჯი და ნიშანი იმისა, რომ ეს შეიძლებოდა მომხდარიყო.
ბენედიქტე XVI – იოზეფ რატცინგერი (1927-2022 წწ.) – ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე ახლობელი მოძღვარი-თეოლოგია. გარკვეული აზრით, მე მას აღვიქვამ, როგორც ფილოსოფოსს – თანაც ჩემს ერთ-ერთ საყვარელ ფილოსოფოსს – იოზეფ პიპერთან, გაბრიელ მარსელთან თუ ეტიენ ჟილსონთან ერთად.
ფრანცისკეს პონტიფიკატის საზრისი და მნიშვნელობა თავიდან, ნამდვილად, არ მესმოდა. მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეულ ეპიზოდებში მეგონა, რომ მესმის ახალი პაპის მისია, მაინც საკმაოდ მალე გაგების ეს ილუზია უსწრაფესად მიქრებოდა ხოლმე.
უკრაინული ომის დაწყების შემდეგ გამიჩნდა გარკვეული მყიფე ინტუიცია ფრანცისკეს მისიის შესახებ. მაგრამ მხოლოდ შარშან აგვისტოში, როცა მოვისმინე მისი მიმართვა რუსი კათოლიკე ახალგაზრდებისადმი, ეს სუსტი განცდა მყარ რწმენად გადამექცა. თუმცა, როგორც აღმოჩნდა, ამ რწმენას ძალიან მკაცრი გამოცდა ელოდა წინ Fiducia Supplicans-ის სახით. ეს გამოცდაც გადავლახე – რამდენიმე დღეში შევძელი საკუთარი თავისთვის ამეხსნა და, რამდენადმე, მიმეღო კიდეც პაპის ეს ჟესტი.
საბოლოოდ, მგონია, რომ პაპის ცნობილმა სამშვიდობო ინიციატივამ (“თეთრი დროშის” მეტაფორა) ყველაფერი თავის ადგილას დააყენა. ფაქტობრივად, სრულად გამოჩნდა ფრანცისკეს მისია და მისი პონტიფიკატის საზრისი.
ცხადია, ამ ყოველივეს არტიკულირება სრულიადაც არ გახლავთ მარტივი საქმე, უფრო მეტიც – ისეთი შეფასებები, როგორებიცაა – “პუტინის პაპი”, “Z პაპი” და სხვ. – ხელს გვიშლის რეფლექსიასა და მიმდინარე ისტორიული ქრონოტოპოსის სიღრმისეულ ჭვრეტაში. მაგრამ მე მაინც მგონია, რომ მეტ-ნაკლები სიცხადით შემდეგი რამ ნამდვილად შეიძლება ითქვას:
ფრანცისკე არ აღმოჩნდა ე.წ. “კონსოლიდირებული დასავლეთის” მხარეს. მისმა, საზოგადოდ, “ორაზროვანმა ჟესტებმა” (ლგბტ საკითხი, გაშორებულთა ზიარების თემა, ცელიბატის აუცილებლობა და სხვ.) “ლიბერალებს” დიდი იმედები აღუძრა, ხოლო “კონსერვატორებში” სერიოზული რყევა და დაბნეულობა გამოიწვია. ფრანცისკეს ერთ-ერთი მთავარი გზავნილი, რაც მეტ-ნაკლებად აქამდე არაორაზროვნად იკითხებოდა, – ისაა, რომ ქრისტეს მოსაყდრეს სურს ყველას “ჩართვა” ხსნისა და გადარჩენის ნარატივში – ის ხელს არავის კრავს, ისაა მარგინალების პაპი.
თუ ასეა, მაშინ ფრანცისკეს მხრიდან სრულიად ლოგიკურია ისიც, რომ ის შერიგებასა და მშვიდობას ქადაგებს უკრაინის ომშიც კი, როცა დასავლეთი ცდილობს რუსეთის სრულ იზოლაციასა და რადიკალურ “სტიგმატიზაციას”. ამ ფონზე ფრანცისკეს “ორაზროვანი ჟესტებიც” კი სრული უნივერსალიზმის გამოხატულება ხდება, როცა მავანს გაუჭირდება, პონტიფექსისაგან ვინმეს “განსჯა”, “გაკიცხვა” ან “მარგინალიზება” მოითხოვოს მისი ყოვლისმომცველი “ინკლუზიური” გზავნილის ჭრილში.
ამ თვალსაზრისით, ფრანცისკე – ესაა პაპი, რომელიც ლამის იდეალურად “შეხვდა” დასავლეთისა და რუსეთის დაპირისპირების მორიგ დრამატულ მოქმედებას, რომელიც შეიძლება ამ დრამის კულმინაციადაც კი მივიჩნიოთ.
აქვე უნდა შევნიშნოთ, რომ უკრაინული ომი, ჭეშმარიტად, ლაკმუსის ქაღალდი აღმოჩნდა საკმაოდ ბევრი თვალსაზრისით:
ჯერ ერთი – ჩვენ დავინახეთ ლიბერალური დემოკრატიის არა უბრალოდ სიმყიფე, არამედ ლიბერალური პარადიგმის ბოლოვადობა;
მეორე – უკრაინულმა ომმა გამოამზეურა ომის, როგორც მეტაფიზიკური ფენომენის, ექსისტენციური და არარედუცირებადი ბუნება, მისი გარდაუვალობა და, ასევე, “მარადიული მშვიდობის” უტოპიური ხასიათი;
მესამე – მკაფიოდ გამოჩნდა პოსტმოდერნის არაუნივერსალური ბუნება და ომის კლასიკური კანონების (სუნ ძი, კლაუზევიცი და ა.შ.) საკმაოდ ხანგრძლივი “მოქმედების ვადა”;
დაბოლოს, მეოთხე – ჩვენ თვალნათლივ დავინახეთ “ჰერაკლიტეს კანონის” პერმანენტულობა, რომ “ომი – ესაა ყველაფრის მამა და მეუფე, რომელიც განსაზღვრავს, თუ ვინ არის ღმერთი და ვინ – ადამიანი, ვინ არის თავისუფალი და ვინ – მონა”, ვინ არის მჭვრეტელი და ვინ – ბანაუსოსი…
ასე რომ, ფრანცისკე, რომელიც თავიდანვე ჩაწვდა მოცემული ომის საზრისს და ბუნებას, თავისი წინამორბედის – წმ. ფრანცისკე ასიზიელის არქეტიპში აღმოჩნდა – ის აღიქვეს (და დღემდე აღიქვამენ), როგორც სალოსი (რბილად რომ ვთქვათ), “ნეტარი”, რომელიც სამყაროს და ისტორიულ მომენტს ადეკვატურად ვერ აფასებს.
იოზეფ რატცინგერსაც თავისი არცთუ დიდი პონტიფიკატის პერიოდში (2005-2013 წწ.) ხშირად უწევდა უსამართლო და დაუმსახურებელი ლანძღვა-გინების მოსმენა – დაწყებული “ჰიტლერის პაპით” თუ “პედოფილ მღვდელთა მფარველით” დამთავრებული. ერთადერთი, რაც არავის უთქვამს, რომ ის ინტელექტუალურად არაადეკვატურია.
ამ გადასახედიდან, ფილოსოფოსი ბენედიქტე – წმ. ბენედიქტე ნურსიელის სახე-ხატს შეესაბამება და ჭვრეტითი ცხოვრების რეპრეზენტატორია, ხოლო ფრანცისკე – ასიზიელ ასკეტთან გვაგზავნის და ქმედებით ცხოვრებას გამოხატავს – ოღონდ ჭეშმარიტი სალოსური უგერგილობით.
