“14–15 მარტს, ღამის ორ საათზე რუსეთმა მოულოდნელად სოხუმის მასირებული დაბომბვა დაიწყო. ქალაქი იბომბებოდა, როგორც ხმელეთიდან ასევე ჰაერიდან”

News.ge გთავაზობთ ნაწყვეტს ბექა ქურხულის რომანიდან “სამოთხიდან გაქცეულები”. ცნობისათვის, “სამოთხიდან გაქცეულები”  ლიტერატურული პრემია საბას 2016 წლის გამარჯვებულია „წლის საუკეთესო რომანის“ ნომინაციაში.
“სამოთხიდან გაქცეულები”
2015 წელი
Სოხუმის ბრძოლები
14 – 16 მარტი 1993 წელი
14–15 მარტის ღამეს როცა შოთიკოს თავის თანამებრძოლებთან ერთად, ოჩამჩირეში, რომელიღაც ნაცრისფერი კანტორის შენობაში დაღლილ–დაქანცულებს ეძინათ, უცებ ოთახის კარი შემოინგრა და გიგა არველაძე და გიგა გელაშვილი შემოცვივდნენ.
– სოხუმს შემოუტიეს, უკვე ქალქაში არიან ეგ ბოზიშვილები. დროზე უნდა მივეშველოთ! – გიგა არველაძეს ხელში დიდი პარაფინის სანთელი ეჭირა და ჩაბნელებულ ოთხას ანათებდა.
დაფეთებული და ნამძინარევი მებრძოლები წამოიშალნენ, სიბნელეში დაბორიალობდნენ, ერთმანეთს აწყდებოდნენ, ტანსაცმელს, იარაღს და მჭიდებს ეძებდნენ.
–ხომ გეუბნებოდი გაგვყიდის ეგ პიდარასტი, გაგრას გვიჩალიჩებს – იღრიალა ვიღაცამ.
– ეხლა მაგის დრო არ არის. ვინც ცუდი სიზმარი ნახეთ, გული ცუდს გიგრძნობთ, რამე გაწუხებთ ან ოჯახი მოგენატრათ აქ დარჩით, ვინც ხოდზე ხართ წამოდით.
არმოჩნდა რომ სიზმრების არავის ეშინოდა და არც არავინ აპირებდა დარჩენას. ყველა უკლებლივ გამოჯლიგინდა კანტორის ეზოში და ნამდვილი ზედახორა დაიწყო.
– ბიჭო ყველა ვერ წამოხვალთ, არ არი საჭირო ამდენი ძმაო, აქაც
ხომ გვჭირდება ხალხი! – ეზოში ნახევრადაშლილი, ორჯერ აფეთქებული ჯავშანმანქანა იდგა, რომელიც ძლივს დაქოქეს, ვინც შიგნით შესხლტომა მოასწრო, მოასწრო, დანაჩენები ზევით აცვივდნენ და ჯავშანმანქანა ისე დაიხუნძლა, ერთმანეთი ხელით ეჭირათ. ჯავშანმანქანის გარდა ერთი `ჟიგული~ ერთი `ვოლგა~ და ერთიც `ვილისი~ იდგა – ყველანი ვერ წამოხვალთ, ტრანსპორტიც არ არის, თან აქაურობას ვის უტოვებთ? ვაა თქვენ ვინა ხართ ტოო? – ხმის ჩახლეჩამდე ყვიროდა გიგა არველაძე, მაგრამ არავინ უსმენდა. იყო ერთი დასწრება, მანქანებში შევარდნა, სხვისი გადმოგდება, თავად შეძრომა, საბარგულის გაღება და შიგ თავით ჩახტომა, ჩხუბი, ჰაერში სროლა, გაბუტვა, გინება და ფეხით გამოკიდება. შოთიკომ თავიდანვე იშუსტრა, `ვილისში~ შეხტა, უკან მიყუჩდა და გაიტრუნა, ცოტა ხანში იმდენი ხალხი შემოეტენა მანქანაში რომ თავი აღარ უჩანდა. როგორც იქნა ძრავების ღრიალით მოაბრუნეს მანქანები, რაღაც სასწაულით იქვე არ დაამტვრიეს ერთმანეთი და საბურავების წივილით გაფრინდნენ სოხუმისკენ…
ცოტა ხაში შორს, ბომბდამშენი თვითმფრინავებიდან გადმოკიდებული გირლიანდებითა და ხანძრის ალით განათებული სოხუმი გამოჩნდა, რომელიც განუწყვეტლივ იბომბებოდა და ყრუდ ისმოდა განუწყვეტელი კანონადის ხმა,
– გვბომბავენ ამათი!… – ჩაიღრინა საჭესთან მჯდომმა ჯორჯიაშვილმა, გაზს ფეხი მიადგა და მის წინ მიმავალ ჯავშანმანქანას გადაასწრო. ჯავშანმანქანაზე მჯდომები რაღაცას ღრიალებდნენ. შოთიკომ წამით დაინახა სიბნელეში გალანდული მათი სახეები და ფიგურები.
– ვინმე აზრზე მოსული რომ დაგვხვდეს, ეგრევე ჰაერში აგვწვევენ
თქვა რომელიღაცამ.
– აგერ დაგვახტნენ !
შოთიკო საოცარმა ჟილკამ აიტანა, შიშის ნასახსაც ვერ გრძნობდა. ერთი სული ჰქონდა როდის შეცვივდებოდნენ ცეცხლწაკიდებულ სოხუმში, რომელიც უმოწყალოდ იბომბებოდა და თავგანწირვით ებრძოდა სიკვდილს და როდის მიეშველებოდა თავისიანებს. უცებ იგრძნო როგორ უყვარდა თავისი ალში გახვეული მოგრუხუნე ქალაქი, რომელიც ჟამნდარმმებისგან ალყაში მოქცეული და განწირული აბრაგივით, ბოლომდე, უკანსაკნელ ტყვიამდე ისროდა. როგორ უყვარდა თავის ნაგიჟარი, ბანდიტი თამამებრძოლები, რომლებიც თავზე ესხდნენ და მასავით მოუთმენლად ელოდნენ, მათ მიწაზე შემოვარდნილ სიკვდილთან შეხვედრას.
14–15 მარტს, ღამის ორ საათზე რუსეთმა მოულოდნელად სოხუმის მასირებული დაბომბვა დაიწყო. ქალაქი იბომბებოდა, როგორც ხმელეთიდან ასევე ჰაერიდან. მასშტაბური საარტილერიო ცეცხლის გარდა, სოხუმს ზღვიდან კატარღებიც ცხრილავდა. რუსულმა ბომბდამშენებმა ღამის ცაში მანათობელი გირლანდები დაკიდეს, რომ განათებული სოხუმი უფრო კარგად გადაებუგათ. სამხედრო პოზიციების გარდა უმოწყალოდ იბომბებოდა მშვიდობიანი მოსახლეობის საცხოვრებელი სახლები, საავადმყოფოები, სკოლები, ჰოსპიტალი… პარალელურად მტერმა მდინარე გუმისთის გასწვრივ ფრონტზე, მთელი ძალებით, ჯავშანმანქანებითა და და ტანკებით შემოუტია, რამდენიმე ადგილას გაარღვია ქართველების თავდაცვის ზღუდეები და ქალაქში შემოიჭრა, სოხუმის გარეუბნებში, განსაკუთრებით კი ახალ რაიონში, მაღალსართულიან კორუსებთან ნამდვილი ხელჩართული ბრძოლები დაიწყო. მთელი სოხუმი დენთის და ცეცხლის სუნით იყო გაჟღენთილი, რაც ქალაქში შემოსვლისთანავე იგრძნეს. დაბომბვა გრძელდებოდა, გარშემო ყველაფერი იწვოდა. მიწა ისე ზანზარებდა რომ, ყოველი ჭურვის დაცემის შემდეგ, ამსიმძიმე გადაჭედილი `ვილისი~ ბურთვით ხტოდა. გამაყრუებელი კანონადა სულ უფროდაუფრო ახლოდან ისმოდა, შოთიკოს უცებ გადაუარა ეიფორიამ და ფერი ეცვალა. რკინიგზის ვაგზალთან ჯავშანმანქანამ ისევ გადაასწროთ ძრავების ღრიალით და ცეცხლის ხაზისკენ გაენთო. სროლა სულ უფრო გახშირდა, ისე რომ უკვე ერთმანეთსაც ვერ აგებინებდნენ. უცებ კუთხეში ცეცხლწაკიდებული ტანკი დაინახეს. მოულოდნელად ტანკმა მტრის პოზიციებისკენ ისროლა. ტანკზე წაკიდებული ცეცცხლი სულ უფრო ძლიერდებოდა, მაგრამ ტანკი სროლას არ წყვეტდა.
–სოხუმელების ტანკია – იღრიალა რომელიღაცამ.
–პირტავაა! – დააზუსტა მეორემ – პირტავას ტანკია!
– იწვიან ბიჭო თან!
უცებ იქაურობა გრიალმა გააყრუა, ცეცხლი ალი თითქოს მიწიდან ამოვარდა,გზის პირას მდგარი ჯიხური ჰაერში აიყოლია და გააქრო. აფეთქების ტალღამ `ვილისი~ როგორც ყინულზე ისე მოაცურა გვერდზე…
– ავიწიეთ! – გაისმა ვიღაცის სასოწარკვეთილი და მხიარული ყიჟინა.
– არა გადავრჩით.
წინ ისევ ჯავშოსანი მიგრუხუნებდა ზედ შეხუნძლული მეომრებით…
– უკან გაიხედეთ აბა ჩვენები მოგვდევენ?… – იყვირა ჯორჯიშვილმა.
სწორედ ამ დროს უკან ბუთქა. დენთის კვამლში ჯერ „ჟიგული“ გამოჩნდა, მერე „ვოლგა“…
– ჩვენები ხო, მაგრამ მგონი პირტავას ტაკი აფეთქდა – თქვა ჩამწყდარი ხმით იმან, ვინც წეღან სოხუმელების ტანკი იცნო. ძიძარიას ქუჩაზე, მათ წინ მიმავალი ჯავშანმანქანა უცებ გაჩერდა და ზედ მჯდომი ბიჭები დაბლა ჩამოხტნენ, უფრო სწორად ჩამოცვივდნენ. მის უკან მომყოლებიც გაჩერდნენ და ყველა ჯავშანმანქანას შემოეხვია.
– ჰა აბა რა ხდება, რა ვშვრებით?
– მორჩა მოვედით. აქედან უკვე უნდა გავიშალოთ და ძაან ფრთხილად. მანქანებს ვტოვებთ „ბეტეერს“ მივყვებით. და ლიხაჩობის გარეშე!
– აქამდე შემოვიდნენ ტო?
– აქამდე კი არა ნახევარი სოხუმი აღებული აქვთ. ეხლა გიამ ალყაში მოაქცია და დედას … ფრონტის ხაზი უნდა გავასწოროთ და მერე ვნახოთ. გუმისთაზე და ახალ რაიონში ეხლაც ხელჩართული მიდის.
– წავედით მერე რაღას ვუცდით?
ჯავშანმანქანა ისევ წინ გაუძღვათ, ოღონდ ნელა, რომ ფეხით მიმავლებისთვის არ გაესწროთ. შოთიკო დაძაბულობისგან ისე უჭერდა ავტომატს ხელს, რომ ბოლოს იგრძნო თითები როგორ ეტკინა.
ტყვიები კრაზანებივით, სულ სხვადასხვა მხაზე წუოდნენ მათ გარშემო, ტყვიების სტვენას დროდადრო ჭურვის ხათქუნის, ცივი მეტალის ხმა ახშობდა. რამდენჯერმე ტყვია და ჭურვის ნამსხვრევი ჯავშანმანქანაზეც გარაკუნდა და წივილით დაიკარგა ჰაერში…
– რიკოშეტზე ფრთხილად!
შოთიკომ ცეცხლისფრად განათებულ ქუჩებში, საკუთარ სისხლში გაშოტილ ცხედრებს მოჰკრა თვალი. მათ შორის სამხედრო ფორმიანებს, რომლებსაც იარაღი შერჩენოდათ ხელში. შოთიკოს ტანში გასცრა და გარდაცვლილებს თვალი აარიდა. რაც უფრო უახლოვდებოდნენ გუმისთას, მით უფრო მეტი დაღუპული ხვდებოდათ.
უცებ მოწინააღმდეგის მხრიდან ცეცხლი გახშირდა. შოთიკოს თავზე გადაუარა ტყვიებმა, ერთმა კი ისე ახლოს ჩაუარა, სიმხურვალეც კი იგრძნო.
ჯავშანმანქანა უცებ გაჩერდა. მეორე მხრიდან ცეცხლის წერტილები სულ უფრო და უფრო ხშირად ანათებდა, სროლის ხმას იქაურობა მიჰქონდა. მიჯრით, განუწყვეტლივ ისროდნენ. ალყაში მოქცეული მტერი გააფთრებით იცავდა თავს. ჯავშანზე ტყვიების კაკუნი სულ უფრო გახშირდა.
– აგეე! – აგე სად არიან! – გაისმა ღრიალი და თავისივე თანამებრძოლის გაშვებულმა ჯერმა გააყრუა. ჯავშანმანქანამ, ტყვიამფრქვევის ლულა დაბლა დასწია და არახუნდა.
შოთიკომ ჯავშანმანქანას მარცხიდან მოუარა, იქვე ბოგირთან უზარმაზარი აკაციის ხესთან ჩაჯდა, ავტომატი გადატენა და დაუშვა.
ნელნელა ინათა. აღმოსავლეთიდან ამოსული მზე ფრთხილად, თითქოს მოკრძალებით ანათებდა, ნაომარ, გადამწვარ და ცხედრებით მოფენილ სოხუმს. გარიჟრაჟი ძლივს აღწევდა კვამლში გახვეულ, მხრჩოლავ ქალაქში. ღამის უკუნი და სიბნელე, ნელა იხევდა უკან. უცებ შოთიკო, მის ზურგს უკან წამოსულმა ბათქანმა და ზრიალმა გააყრუა. მერე თავზე აკაციის ტოტები და მტვერი გადაეყარა. ზევით ცაში სტვენით და გრუხუნით გადაიშხუილა გიგანტური სანთლების ალმა და გუმისთის გაღმა მდინარის ნაპირზე ყველაფერი დაადუღა გრიალი და სროლა სულ უფრო ძლიერდებოდა. დასავლეთისკენ შემზარავი ყივილით მიმფრინავი ჭურვებიც სულ უფრო მატულობდა და მდინარის გაღმა ცეცხლის კედელი აღიმართა.
– წავიდაა! – წავიდააა! – წაიღეთ ახლა სამში გრძელი სქან დიდაშ ფხოდუნქ მა! – გაისმა ვიღაცის ყვირილი – წავიდააა! – აჰაა დაიჭირეთ ვასია, ა თქვენ სოხუმი!
– სოსო, ბჟალავა ცოცხალი ხარ ტო? – შოთიკომ თანამებრძოლის ხმა იცნო – შენები სად არიან?
– ბიჭო, ჩამოვრჩი, გენომ, ადამიამ უცებ შეცვალა პრიკაზი და აგერ ამოვყავი თავი თქვენთან…
– პირტავას ტანკი ვნახე! იწვებოდა მარა ბოლომდე ურახუნებდა.
– დაიბრიდა პირტავა! მაგი და მაგის პადდელნიკი! – ჩაიწვა ცხონებული. არ გადმოვიდა არაფრით ტანკიდან. მაინც მიაქვთ სოხუმიო. წავაგეთო იფიქრა საწყალმა და…
– აუ ჩემი…
– აბაა…
შოთიკო უცებ მოეშვა, პირდაპირ ასფალტზე დაჯდა და ზურგით, ტყვიებით დაცხრილულ და ტოტებდალეწილ აკაციას მიეყრდნო. მიხვდა რომ მოიგეს. რაღაც უმნიშვნელოვანესი მოხდა მის ცხოვრებაში, გაიმარჯვა, დაიცვა თავისი ქალაქი. ეიფორიის და ნირვანის რაღაც უცნაურ ნაზავთან ერთად, უცებ ყველაფერი სულ ერთი გახდა. მთელი ტანით გრძობდა როგორ აზანზარებდა მიწას არტილერიის ცეცხლი და უცებ პარადოქსულმა აზრმა ჯერ გაუელვა, ჯერ აფხაზური მხრიდან ანგრევდა და არყევდა სოხუმს საარტილერო ცეცხლი, ახლა კი ქართული მხრიდან ეშერისკენ და ახალი ათონისკენ თხრიდა ყველაფერს და ორივე შემთხვევაში, ეს საბჭოთა, რუსული იარაღი იყო. მერე გაახსენდა რომ სიგარეტი ჰქონდა, რომ ცოცხალი იყო და შეეძლო მოეწია. ეწეოდა და სადღაც შორიდან ესმოდა სროლის, თაამებრძოლების ლაპარაკის და სიცილის ხმა.
იმ ღამეს გია ყარყარაშვილმა თავისი გვარდიელებით –„თეთრი არწივის“ ბატალიონით ქალაქში შემოჭრილი მტერი ალყაში მოაქცია, უკან დასახევი გზა მოუჭრა, ფრონტის ხაზი გაასწორა, მტერმა მთელი რეზერვი ჩართო, ალყაში მოქცეული თანამებრძოლების დასახმარებლად და სოხუმზე შეტევის გასავითარებლად, მაგრამ ქართული არტილერიის ზუსტმა და გრიგალისებურმა ცეცხლმა, მათი შეიარაღებული ძალები გუმისთაზევე გადაცხრილა და ქალაქში ჩარჩენილი მტერი ბოლომდე გაანადგურა. , რომელიც მთელი თვის განმავლობაში, საგულდაგულოდ ამზადებდა ამ შეტევას, უბრალოდ გააოგნა მათთვის მოულოდელმა და გამანადგურებელმა მარცხმა. იმის მიუხედავად რომ თავად, მანამდე მორცხვად უარყოფდა თავის პირდაპირ მონაწილეობას საქართველოს წინააღმდეგ ომში, ტყვედ ჩავარდნილთა უმეტესობა, რუსეთის არმიის კადრის ოფიცრები აღმოჩნდნენ. არტილერისტები და ავიაცია რომ აფხაზების მხარეს ომობდა ამას ვერც უარყოფდნენ იმიტომ რომ აფხაზებს ბუნებრივია არტილერია და სამხედრო მოიერიშე თვითმფრინავები ვერ ეყოლებოდა, მაგრამ აღმოჩნდა რომ რუსის კაზაკების უმეტესობა, რომლებსაც რუსეთი `ვერ აკონტროლებდა~ ასევე რუსეთის არმიის ოფიცრები იყვნენ. სოხუმზე პირდაპირ შეტევას უზარმაზარი მსხვერპლი მოჰყვა, რამაც მოწინააღმდეგის სრული დეზორგანიზაცია და დემორალიზება გამოიწვია. არსებობს კადრები სადაც სოხუმზე შეტევის შემდეგ სამხედრო საბჭოზე ვლადისლავ არძინბა გამწარებული კიოდა: `ყოველი მეორე დასახვრეტი ხართ~… ქართველები უკვე დაგვცინიან, ვეცოდებით და ამბობენ, გაჩერდით, რა ვქნათ, რა გინდათ მართლა ასე კურდღლებივით გაქცეულებს ხომ არ ამოგხოცავთო~ ბრძოლები 16 მარტის ჩათვლით გაგრძელდა და ქართული მხრის სრული გამარჯვებით დამთავრდა. გუმისთის იქით გუდაუთამდე გზა ხსნილი იყო, მტერი პანიკაში ჩავარდა. ამის შემდეგ სოხუმში დაისვა საკითხი რომ სამხედრო გამარჯვება კიდევ უფრო გაევითარებინათ, კონტრშეტევაზე გაასულიყვნენ და ბოლოსდაბოლოს დაემთავრებინათ ეს წყეული ომი. თუმცა სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარე ედუარდ შევარდნაძე, კვლავ კატეგორიული წინააღმდეგი იყო შეტევაზე გადასვლის.